توضيح المباني في شرح مختصر المعاني - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١٢٥ - صنعت حسن تعليل

اين كلام در مقام تعليل هيچ حسنخى نداشته و از مصاديق حسن تعليل نيست زيرا [دفع ضرر دشمنان‌] علّت واقعى است نه آنكه ما آنرا بعنوان علّت ملاحظه كرده باشيم.

اعتراض‌

برخى از شرّاح بر مصنّف اعتراض كرده و گفته‌اند:

بهتر است كلمه [غير حقيقى‌] از مثن حذف و اسقاط شود چه آنكه با كلمه [اعتبار لطيف‌] ديگر نيازى باين قيد نمى‌باشد زيرا اعتبار يعنى لحاظ و در نظر گرفتن بدون اينكه واقعيّتى داشته باشد پس در نتيجه بايد گفت اعتبار در هيچ مورد نيست مگر آنكه امر مورد اعتبار غير حقيقى است از اينرو با آوردن قيد اعتبار ذكر كلمه [غير حقيقى‌] زائد ولى جائز ميباشد.

جواب‌

شارح در جواب اين اعتراض ميگويد:

اين اعتراض غلط و اشتباه بوده و منشاء آن اين است كه متّعرض شنيده كه ارباب معقول امر اعتبارى را در مقابل حقيقى اطلاق مى‌كنند پس مقصودشان از امر اعتبارى چيزى استكه در خارج وجود نداشته در قبال امر حقيقى كه به چيزى اطلاق مى‌كنند كه در خارج تحقّق و وجود دارد لذا معترض پنداشته وقتى گفتيم امر اعتبارى مقصود از آن همان امر غير حقيقى است از اينرو جمع بين هردو صحيح نيست و اگر امر اينطور كه وى توهّم كرده باشد لازمست تمام اعتبارات و ملاحظات عقل مطابق با واقع‌