توضيح المباني في شرح مختصر المعاني - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١٢٣ - صنعت مذهب كلامى

ظاهرا اين عبارت شارح حاكى از اعتراضى است كه وى بر مصنّف نموده و شرح آن اينستكه:

مصنّف باين ابيات مثال زده است براى مذهب كلامى با اين‌كه مذهب كلامى عبارت است از ايراد حجّت و برهان براى مطلوب به طريق اهل كلام باينكه قياس اقترانى يا استثنائى كه مستلزم مطلوب است ذكر شود پس مذهب كلامى از انواع قياس است درحاليكه آنچه اينجا آورده شده از قبيل تمثيل اصولى ميباشد.

قوله: على طريق التمثيل: مقصود از [تمثيل‌] تمثيل اصولى است يعنى الحاق معلومى بمعلوم ديگر در حكم به خاطر تساوى آندو با هم در علّت حكم.

قوله: و يمكن ردّه الى صورة قياس الخ: اين عبارت اشاره است به جواب از اعتراض مذكور.

قوله: قياسى استثنائى: عبارتست از قياسى كه در آن از كلمه استثنائى مانند [لكن‌] استفاده ميشود چنانچه گفته ميشود:

ان كان هذا انسانا لكان حيوانا لكنّه ليس بحيوان فليس بانسان.

متن‌

منه حسن التعليل و هو ان يدّعى لوصف علّة و مناسبة له باعتبار لطيف غير حقيقى.

شرح عربى‌

( منه) اى و من المعنوى‌ ( حسن التّعليل و هو ان يدعى لوصف علّة مناسبة له باعتبار لطيف) اى بان ينظر نظرا يشتمل على لطف و دقة ( غير حقيقىّ) اى لا يكون ما اعتبر علة له فى الواقع كما اذا قلت قتل فلان اعاديه لدفع ضررهم فانّه ليس فى شئ من‌