توضيح المباني في شرح مختصر المعاني - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٣٧ - صنعت ارصاد

كلمه [ما يدلّ‌] فاعل است براى [يجعل‌] و عبارت [اذا عرف‌] متعلّق است به [يدلّ‌] و [روى‌] عبارتست از حرفى كه اواخر ابيات يا فقرات را بر آن بناء مى‌كنند و تكرار آن در هريك از بيت و فقره لازم است.

تنبيه‌

مصنّف قيد [اذا عرف الرّوى‌] را بخاطر اينجهت در كلام آورد كه برخى از افراد ارصاد هستند كه عجز در آنها معلوم نيست و جهتش آن استكه حرف روى معلوم نمى‌باشد مانند آنچه در فرموده حقتعالى آمده:

و ما كان النّاس الّا امة واحدة فاختلفوا و لو لا كلمة سبقت من ربك لقضى بينهم فيما فيه يختلفون‌ .

يعنى: مردم يك طائفه و دسته بيشتر نبودند پس بعد از آن گروه گروه گرديدند و اگر كلمه‌اى كه از حقّ سبقت يافته در ازل نمى‌بود البتّه اختلافشان خاتمه مى‌پذيرفت.

در اين آيه شريفه اگر معلوم نباشد كه حرف روى [نون‌] است بسا توهّم ميشود كه عجز عبارت [ فيما فيه اختلفوا ] يا [اختلفوا فيه‌] بايد آورده شود، پس منشاء مجهول بودن عجز، جهل به حرف روى ميباشد.

و بهرصورت ارصاد در فقره مانند آنچه در فرموده حق‌تعالى آمده:

و ما كان اللّه ليظلمهم و لكن كانوا انفسهم يظلمون‌ ( خداوند به ايشان ظلم نمى‌كند ولى خود ايشان هستند كه بيكديگر ظلم مى‌كنند).

شاهد در [ليظلمهم‌] است كه ارصاد بوده و در فقره واقع شده است چه آنكه بواسطه آن پى‌مى‌بريم عجز جمله [يظلمون‌] مى‌باشد.