جدل، استدلال و آداب مناظره در قرآن كريم - محمدعلى خزائلى - الصفحة ٨٩ - راههاى اعتراف گرفتن از مجيب (مدافع و محافظ عقيده و انديشه)
مقدمهاى به آنها مىپردازيم.
انسانها در مقام گفتار و جدل خُلقيّات و مزاجهاى گوناگونى دارند. بعضى كمرو و خجالتى و برخى پررو بعضى نيرومند و چابك و چالاك و عدهاى ضعيف و زود تسليم هستند و اينها هم مراتبى دارند و جماعتى خوشزبان و پرگو و جمعى عاجز و داراى لكنت زبان و برخى قوى در رأى و عقيده و پايبند به آن و گروهى مقلّد و مطيع ديگرانند و از خود رأى و انديشهاى ندارند فلذا خوب است با توجه به اين خصوصياتِ روحى، انسان وارد مناظره با ديگران شود و جهات روحى و روانى طرف مقابل را كاملاً بشناسد تا بداند براى بحث با او چه راه مناسبى را در پيش گيرد و مَثَلِ مشهور است كه «لِكُلِّ مَقامٍ مَقالٌ». (هر سخن جايى و هر نكته مكانى دارد). و بيش از هر چيز لازم است شخص قبل از وارد شدن مناظره به حول و قوه الهى تكيه كند و از تأييدات الهى استمداد جويد و بدون هيچ غرورى بااعتماد و اطمينان كامل بارعايت نكات زير به مناظره بپردازد.
١ - چون در آغاز مناظره رقيب از آمادگى كامل و روحيه بالايى برخوردار است از همان ابتدا نبايد اقدام به تسليم و وادار كردن او به مقدمات مطلوب كرد زيرا ممكن است او متوجه هدف سائل شود و از همان ابتدا به انكار و مخالفت با او برخيزد پس شايسته است سائل زود وارد ميدان جدل و پرس و سؤال نشود و به تدريج وارد بحث اصلى شود.
٢ - هرگاه پرسشها منتهى به غرض سائل مىشود بايد دقت كند سؤال خود را مستقيماً متوجه مطلبى كه به دنبال آن است نكند از ترس اينكه نكند مجيب از اعتراف فرار كند اينجاست كه سائل بايد در پرسش از مجيب يكى از راههاى زير را طى كند:
الف) سؤال را متوجه موضوعى عامتر از مطلوب خود بنمايد كه از آن در منطق به كبرى تعبير مىشود
نام احمد نام جمله انبيا است چون كه صد آمد نود هم پيشمااست