جدل، استدلال و آداب مناظره در قرآن كريم - محمدعلى خزائلى - الصفحة ٢٤ - ٣ - استدلال
بررسى بعضى انواع خرما كه نتيجهاش لذيذالطعم بودن خرماست. زيرا طبيعت همه انواع خرماها حلاوت و شيرينى است. بنابراين در استقراء چون بررسى و دست يافتن به تمام افراد و موارد جزيى كار مشكل و گاهى غير ممكن است اگر انسان به علت احكام در اشياء بطور قطع علم پيدا كرد و يا توانست از راه مماثلت و مشابهتِ موارد، به احكام مشترك پى ببرد، مىتواند در نتيجهگيرى به قطع و يقين برسد و حكم كلى كند.[١] و در غير اين صورت استقراء ناقص و فقط مفيد ظن است.
در علوم تجربى به اين نوع از استدلال، روش تجربى يا علمى مىگويند كه مىتواند زمنيه ساز كشف بسيارى از حقايق و قضايا باشد و اين در صورتى است كه استقراء كامل و تمام باشد و يا با دست يافتن به علت حكم در بعضى موارد بتوانيم حكم كلى نسبت به همه موارد داشته باشيم مانند بررسى تمام انواع آبها و حكم كلى به اينكه آب جسمى است سرد و سيّال و داراى جريان در غير اين صورت كه تمام موارد را بررسى نكردهايم، استقراء و بررسى ناقص است ونتيجۀ قطعى و يقينى نمىدهد مانند اينكه:
«جهانگردى از روستايى مىگذشت. اتفاقاً با يكى از اهالى روستا كه لكنت زبان داشت، برخورد كرد و نام و مشخصات روستا را از او پرسيد. چند سال بعد هنگام بازگشت، گذرش باز به همان روستا افتاد. اين بار هم از قضا كسى كه اطلاعاتى درباره روستا در اختيار وى گذاشت، لكنت زبان داشت!
بعدها جهانگرد در سفرنامۀ خود از اين روستا اينطور ياد كرد كه مردمش همگى لكنت زبان دارند. اين يك نمونه از استقراء نااقص مىباشد كه نتيجهاش حكم ظنى است.
[١]- المنطق، ص ٢٩٧ و ٢٩٨.