جدل، استدلال و آداب مناظره در قرآن كريم - محمدعلى خزائلى - الصفحة ٥٩ - بنا و ساختن سختتر از خرابى است

علماء فخر و مباهات كند و او را مى‌بينى كه خود را آماده كرده براى مخالفت و گويا وكيل شده اهل صواب و صلاح را رد كند. در اين هنگام بر تو شايسته است از او فرار كنى مانند فرار از شير و اگر توانستى باطل او را انكار كن و به دفاع بپرداز و از در ميان گذاشتن حكمتهايى كه ظرفيت آن را ندارد خوددارى كن كه حقايق تنها در قلب طاهر جاى مى‌گيرند و هر خاكى براى گياهى مناسبت دارد و هر سرى سزاوار تاج نيست و هر طبيعتى استحقاق افادۀ بيان را ندارد و بزرگان گفته‌اند مغز ميوه‌ها براى زنبورعسل روا است و كاه براى چهارپايان آماده شده و لُبِّ حكمت براى صاحبان مغز و خردمندان قرار داده شده و پوست ميوه‌ها براى چهارپايان و همانطور كه محال است شخص بدون قوه شامّه بوى خوش ريحان را استشمام كند، محال است الاغ از بيان سودمند استفاده ببرد.

بنا و ساختن سخت‌تر از خرابى است

راغب اصفهانى در ادامه سخنش مى‌گويد: و بدان كه راه انكار حجّت و سعى در افساد آن از مقابله به مثل راحت‌تر است لذا هميشه شخص مجادِل و داراى خصومت، سعى مى‌كند از راه دفاع وارد شود نه مقابله به مثل و اين كار براى اين است كه اِفساد، هدم و خراب كردن است و چندان زحمت ندارد ولى اِتيان به مثل، بنا و ساختن و آباد كردن است و اين كارى است مشكل‌تر از خراب و ويران كردن و انسان اگر چه قادر است بر كشتن نفس زكيّه و ذبح حيوانات و آتش زدن گياهان، ولى قدرت بر ايجاد انسان و حيوان و گياه ندارد. در بحث‌هاى علمى و مجادلات كلامى قدرت دارد بر فاسد كردن حجّت قوى به نوعى از شبهه‌هاى مزخرفه و بى‌اساس ولى نمى‌تواند اِتيان به مثل كند و با بحث منطقى استدلال كند و لذا خداوند منكرين و منافقين را دعوت به مقابله به مثل مى‌كند و در مورد قرآن مى‌فرمايد: «أَمْ يَقُولُونَ اِفْتَراهُ قُلْ فَأْتُوا بِعَشْرِ