جدل، استدلال و آداب مناظره در قرآن كريم - محمدعلى خزائلى - الصفحة ٤٩ - ٢ - جدال حسن
روى مشتركات بين خود و آنها بگذاريد و براى رام كردن آنها بگوئيد: ما هم مثل شما به آنچه به ما نازل شده (قرآن) ايمان داريم و نيز به آنچه به شما نازل شده (تورات و انجيل) ايمان داريم و مامعتقديم معبود ما و شما يكى است و ما همه تسليم آن معبوديم. اين طريق مجادلة و مماشات با خصم است كه بحث آن در اقسام جدل مىآيد.
اگر در استدلال و جدل حالات مخاطب در نظر گرفته شد و ادب در گفتار و دورى از استهزاء و تحقير مخاطب و اجتناب از اهانت به مقدسات او، رعايت شد و هدف، اثبات حق و ارشاد مخاطب بود، و هيچ گونه برترى جويى و غلبه بر خصم در كار نبود، جدال احسن است و خداوند از جدال قبيح و حسن و احسن فقط جدال احسن يعنى بهترين آنها اجازه دادهاست و بعنوان يك وسيله دفاعى بدان امر فرموده است.[١]
٢ - جدال حسن
جدال حسن چون در آن ادب در گفتار و احترام به مخاطب و خوددارى از تعبيرات سوء رعايت شده است پسنديده و حسن مىباشد ولى چون غرض شخص غلبه بر مخاطب و شكست و الزام و ساكت كردن او، با دليل مىباشد و كارى به پيروزى حقيقت و اظهار حق ندارد - هر چند از مقدمات صحيح و يا مسلم و مشهور استفاده مىكند - جدال حسن نيكو است ولى روش بهتر و جدالِ احسن نيست، زيرا در جدال احسن هدف اصلى، ارشاد مخاطب به حق مىباشد و منظور اصلى اثبات حقيقت است.
[١]- الميزان، ج ١٢، ص ٤٠١.