جدل، استدلال و آداب مناظره در قرآن كريم - محمدعلى خزائلى - الصفحة ٧١ - ٣ - جدال احسن
ميل دارى زندگى كن ولى متوجه باش سرانجام بايد بميرى، هر چه را مىخواهى دوست بدار ولى بدان كه بايد روزى از محبوبت جدا شوى و هر طور كه مىخواهى عمل كن ولى آگاه باش روزى اعمالت را مشاهده خواهى نمود.
٣ - جدال احسن
راه سومى كه خداوند براى دعوت به پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلم معرفى مىكند مناظره و جدل نيكو است به شرطى كه همراۀ مِراء (ستيزه جويى) ودشمنى نباشد وَ جادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ[١]. البته با كلمه «اُدْعُ»، دعوت را منحصر مىكند در حكمت (برهان و استدلال) و موعظة حسنه (خطابه) و بعد از اين دو مىفرمايد «جادلهم» يعنى اگر مشركان و منافقان با تو در پذيرش حق به مجادله پرداختند با آنان جدال احسن داشته باش و به اين طريق آنان را به راه پروردگارت دعوت كن. ابتداء جدال را هر چند احسن باشد بعنوان شيوۀ دعوت به حضرت فرمان نمىدهد و تنها بعنوان يك وسيله دفاعى به آن دستور مىدهد.
راغب اصفهانى: «الجَدَلُ المُفاوَضُةُ على سبيٖل المُنازَعَةِ و المُغالَبَةِ»[٢]، جدل عبارتست از رد و بدل كردن سخن به صورت كشمكشِ بحثى و غلبه بر طرف مقابل.
مرحوم علىبن جمعة از امام حسن عسكرى عليه السلام روايت مىكند: در حضور حضرت امام صادق عليه السلام سخن از جدل و نهى آن توسط رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم و ائمه معصومين عليهم السلام به ميان آمد، امام صادق عليه السلام فرمود: جدل مطلقاً نهى نشده، بلكه جدل غيرنيكو منع گشته است، پس براى بيان مشروعيت جدل نيكو به ذكر چهار آيه و توضيح آنها پرداخت:
[١]- سوره نحل، آيه ١٢٥.
[٢]- معجم، مفردات، الفاظ قرآن/ ٨٧.