جدل، استدلال و آداب مناظره در قرآن كريم - محمدعلى خزائلى - الصفحة ٨٦ - روش هاى مقاومت مجيب در مقابل سائل
عقيدهاش را مىنمايد و اين در صورتى است كه اعتراف غير صريح ممكن نباشد.
٥ - توريه
مجيب اگر ديد اعتراف صريح برايش سخت و دشوار است راهى كه دارد اينكه از شيوه ظريفِ خوددارى از اعتراف، استفاده كند و در كلامش توريه كند يعنى جواب دوپهلو بدهد و لفظى را به كار ببرد كه معنى قريب و ظاهر و بعيد و غير ظاهر دارد و خود معنى بعيد و غير ظاهر را اراده كند و مخاطبين معنى قريب را كه كلام در آن ظاهر است، بفهمند و يا به مخاطب خود بگويد صاحبان اين مذهب و عقيده كه من از آن دفاع مىكنم اين مطلب و اشكال شما را نمىپذيرند و انكار را به گردن ديگران بيندازد و يا بگويد شما چگونه از من انتظار اعتراف و پذيرش مطلب خود را داريد در حالى كه من هنوز مقصود واقعى شما را نفهميدهام و با اين شيوههاى دقيق و ظريف راه فرارى پيدا كند براى مطالعه بيشتر و مراجعه به منابع و مشورت با ديگران و استفاده از اطلاعات آنان براى تقويت استدلال بر عقيدهاش.
توريه فرار از دروغ است و دروغ نمىباشد چون دروغ خلاف مراد واقعى است و توريه خلاف چيزى است كه مخاطب از كلام مىفهمد كه جايز است و بعضى موارد لازم مىباشد.[١]
از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلم نقل شده حضرت ابراهيم در سه مورد توريه نمود يعنى سخنى فرمود كه خلاف ظاهر را از آن قصد نمود و دروغ نبود. يكى آنجا كه فرمود بزرگ بتها آنها را شكسته پس از آنها بپرسيد اگر سخن مىگويند: «بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هذا فَسْئَلُوهُمْ إِنْ كانُوا يَنْطِقُونَ»[٢] يعنى اگر بتها سخن مىگويند بت بزرگ اين كار را كرده است كه در حقيقت چون بتها سخن نمىگويند پس بت بزرگ اين عمل را انجام نداده است و اين دروغ نيست چون به صورت شرط و اگر است و ضمناً
[١]- مكاسب محرّمه، مرحوم شيخ انصارى، بعد از بحث كِذب.
[٢]- انبياء/ ٦٣.