جدل، استدلال و آداب مناظره در قرآن كريم - محمدعلى خزائلى - الصفحة ١٠٣ - ٤ - برهان عليّت (صدّيقين)
مىفرمايد حق را بايد بدون نردبان ديد. عارف ابتدا ذات حق را درك مىكند بعد مىرود سراغ عكسها و جلوهها. درك ناقص آن است كه انسان از معلول پى به علت ببرد و درك كامل آن است كه انسان ابتدا خود علت را بيابد بعد دنبال معلول برود. اگر از راه شناخت خدا پى به آثار و مخلوقات او برديم در اينجا از علت به معلول رسيدهايم و با شناخت علّتِ اصلى اشياء پى به معلولات بردهايم. و اگر از مطالعه در نظام آفرينش و شناخت موجودات و آثار و حوادث هستى پى به خالق و علت آنها برديم، در اينجا از معلولات پى به علّت بردهايم. كه خداوند در سوره واقعه به بسيارى از آنها تصريح مىكند. و در مقابلِ انكار كنندگانِ خداوند و علت فاعلى او در خلقت و آثارِ موجودات، مىفرمايد: (ثُمَّ إِنَّكُمْ أَيُّهَا اَلضّالُّونَ اَلْمُكَذِّبُونَ... نَحْنُ خَلَقْناكُمْ فَلَوْ لا تُصَدِّقُونَ. أَ فَرَأَيْتُمْ ما تُمْنُونَ. أَ أَنْتُمْ تَخْلُقُونَهُ أَمْ نَحْنُ اَلْخالِقُونَ. نَحْنُ قَدَّرْنا بَيْنَكُمُ اَلْمَوْتَ وَ ما نَحْنُ بِمَسْبُوقِينَ... أَ فَرَأَيْتُمْ ما تَحْرُثُونَ. أَ أَنْتُمْ تَزْرَعُونَهُ أَمْ نَحْنُ اَلزّارِعُونَ... أَ فَرَأَيْتُمُ اَلْماءَ اَلَّذِي تَشْرَبُونَ... أَ أَنْتُمْ أَنْزَلْتُمُوهُ مِنَ اَلْمُزْنِ أَمْ نَحْنُ اَلْمُنْزِلُونَ... أَ فَرَأَيْتُمُ اَلنّارَ اَلَّتِي تُورُونَ).[١]
در اين آيات شريفه نمونههاى زيادى از آثار خلقت و آفرينش بيان شده كه خداوند علت موجِده آنها مىباشد از قبيل خلقت انسان، القاء نطفه در رحم، آفرينش و تكميل نطفه، تقدير مرگ و كشاورزى و بدست آوردن محصولات زراعى و آب آشاميدنى و نزول آن از آسمان و برافروختن آتش، اينها همه اگر چه بظاهر كار انسان است اما در حقيقت همه معلول قدرت و ايجاد پروردگار عالم است.
[١]- واقعه آيات ٥١، ٥٧ تا ٦٠، ٦٣، ٦٤، ٦٨، ٦٩ و ٧١.