جدل، استدلال و آداب مناظره در قرآن كريم - محمدعلى خزائلى - الصفحة ٣٨ - تفاوت برهان و جدل

طريق مخالفت بين دو نفر است بر وجه غلظت و تندى و مناظره چيزى است كه بين دو نفر واقع مى‌شود و محاجّة كوشش است در اظهار دليل و ريشه مجادله جدل مى‌باشد كه بمعنى شدت پيچيدن است.

فطرى بودن جدل

صفت جدل كه يك فن و هنر علمى است ريشه در فطرت و خلقت انسان دارد بطورى كه خداوند مى‌فرمايد: (وَ لَقَدْ صَرَّفْنا فِي هذَا اَلْقُرْآنِ لِلنّاسِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ وَ كانَ اَلْإِنْسانُ أَكْثَرَ شَيْ‌ءٍ جَدَلاً)[١] به راستى ما در اين قرآن براى هدايت انسان‌ها هر مَثَل و بيانى را آورديم و لكن آدمى بيشتر از هر چيز، با سخن حق به جدال و خصومت برمى‌خيزد و به هر چيز برخورد مى‌كند با ديده انكار و ترديد مى‌نگرد و از تقليد محض و قبول بى‌چون و چرا گريزان است و نوعاً داراى روحيۀ سؤال و جواب و غلبه بر رقيب است.

براى پيروزى بر مخالف خود از سلاح جدل بهره مى‌جويد و طورى آفريده شده كه در آراء و انديشه‌هاى دينى، سياسى و اجتماعى با هم‌نوعان خود به درگيرى و بحث و نزاع مى‌پردازد و دوست دارد رأى و عقيده خود را به ديگران بقبولاند و اگر نپذيرفتند منجر به مناظره و مجادله مى‌شود و برهان كه مقدمات آن از امور بديهى است بهترين راه براى رسيدن به مطلوب است ولى عواملى باعث مى‌شود شخص بعضى مواقع از فن جدل كه جنبۀ دفاعى دارد، استفاده كند كه اگر به طريق احسن باشد بعد از برهان و موعظه بهترين طريقه است.

تفاوت برهان و جدل

جدل كه اسلوبى از استدلال است در مرتبه بعد از برهان قرار دارد و چهار فرق

[١]- سورۀ كهف، آيۀ ٥٤.