ما وراء عالم پرتو ميافكند در اثر صلاحيت موجودات طبع و رشد و نما حركت در همه شئون و ذرات آنها پديد بيايد و با وسايل و عوامل طبيعت كه آفريدگار آنها را مسخر فرموده نظام حركت اضطرارى خواه ناخواه در تمام ذرات فرمانروا گردد.

آنگاه صحنه جهان سرابى لرزان گسترده شود بمنظور اينكه اهل خرد در هر گوشه و كنار هر يك از اين آثار و بهر يك از افقهاى بى‌شمار نظر افكند از اشعه خورشيد جهان آراى بر اين صحنه در حيرت فرو روند خواه ناخواه گويند سبحانك‌ ما خَلَقْتَ هذا باطِلًا).

با توجه باين نكته حساس و جالب اينكه آنچه از مقام كبريائى افاضه مى‌شود و پرتو ميافكند فقط وجود و نور واحدى است و در اثر بر خورد و تحقق خارجى نور بصورتهاى گوناگون و بينهايت در مى‌آيد و موجودات بى‌شمار و گوناگون و انواع و اقسام زياده بر تصور صورت مى‌گيرد و پديد مى‌آيد.

بالاخرة وجود كه نور واحدى است حدود و احكام و نشانه‌هاى و آثار بى‌نهايت خواهد يافت كه شاهد آنست كه وجود و فيض هستى نورى است تابان و درخشان كه جهان طبع را فرا گرفته با اينكه بسيط است يعنى نه كلى است و نه جنس و نه فصل دارد ظاهر است كه خفاء و پنهانى ندارد و جهان و جهانيان را بنمايش در آورده است و در نظر خرد و اهل ايمان نظام شريف و قدس ربوبى را هر لحظه يادآورى مى‌نمايد كه در مقام حيرت بر آيند و بسپاس قدس او قيام نمايند.

قوله عليه السلام‌: و ذلك قوله تعالى و مِنْ كُلِّ شَيْ‌ءٍ خَلَقْنا زَوْجَيْنِ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ‌:

كلمة شى‌ء صفت مشبهه از مشيت گرفته شده بمعناى مفعول يعنى خواسته شده در نظام خلقت و كلمه كل شى‌ء از عموم آن چيزى از مخلوقات و موجودات خارج نخواهد بود آيه بيان آنست كه هر چه از هستى گسترده بهره‌اى دارد داراى‌