او حرف میزند. دست او که حرکت میکند او نیست که دستش را حرکت میدهد، این خداست که دست او را حرکت میدهد. مفهوم آن حدیثی است که شیعه و سنی نقل کردهاند: «لایزالُ الْعَبْدُ یتَقَرَّبُ الَی بِالنَّوافِلِ حَتّی اذا احْبَبْتُهُ، فَاذا احْبَبْتُهُ کنْتُ سَمْعَهُ الَّذی یسْمَعُ بِهِ وَ بَصَرَهُ الَّذی یبْصِرُ بِها وَ یدَهُ الَّذی یبْطِشُ بِها» [١] بنده قدم به قدم به من نزدیک میشود تا آنجا که مورد محبت و عنایت من قرار میگیرد. به آن مرحله که رسید منم چشم او که میبیند و منم گوش او که میشنود و منم دست او که دراز میشود؛ یعنی اویی دیگر در کار نیست.

بنابراین شما باید بدانید که با خدا بیعت کردهاید نه با کس دیگر، پس وفای به چنین بیعتی وفای به بیعت با خداست و نقض چنین بیعتی نقض بیعت با خداست.

حال از این چه نتیجهگیری میشود؟ در بیعت با بشر دو طرف است، یعنی هر دو طرف سود و زیان دارند، سودی اگر باشد مال دو طرف است، زیانی هم باشد مال دو طرف است. وقتی که شخصی با یک نفر دیگر بیعت میکند بر خلافت، بر حکومت و امثال اینها، آن کسی که بیعت میگیرد، از تابعین خودش سود میبرد و در مقابل، متعهد است به اینها سود برساند. اما اگر انسان با خدا بیعت کند، آن که سود نمیخواهد و بینیاز از سود است خداست و آن که صددرصد سود میبرد بنده است.

نتیجه این است که اگر بیعت را نقض کند آن که صددرصد ضرر میبرد باز بنده است نه خدا. لهذا میفرماید- چون طرف بیعت خداست- «فَمَنْ نَکثَ» پس هر کسی که این بیعت را نکث کند و بشکند آیا به ضرر دو طرف است یا به ضرر یک طرف؟ به ضرر یک طرف. آن طرف همان طور که از نفعش بینیاز است، از ضررش هم بینیاز است. «فَمَنْ نَکثَ فَانَّما ینْکثُ عَلی نَفْسِهِ وَ مَنْ اوْفی بِما عاهَدَ عَلَیهُ اللَّهَ» اما اگر کسی نقض بیعت نکند و به پیمان خودش باقی بماند خدا اجر عظیم به او میدهد. اجری که در مقیاس الهی عظیم باشد دیگر برای ما قابل توصیف نیست.

این آیات نشان میدهد که در همان خلال سفر حدیبیه نازل شده است، یعنی قبل از این بوده که حضرت به مدینه برگردند، لهذا دارد که «سَیقولُ لَک الُمخَلَّفونَ مِنَ الْاعْرابِ شَغَلَتْنا امْوالُنا وَ اهْلونا». وقتی که پیغمبر اکرم برای سفر به مکه و به عنوان سفر حج از مدینه بیرون آمدند و در حدود هزار و دویست یا هزار و چهارصد نفر

[١]. اصول کافی، ج ٤/ ص ٥٣ و بحارالانوار، ج ٨٧/ ص ٣١، با اختلاف در عبارت.