پس، از این دو مثلی که قرآن در اینجا ذکر کرده است، یک مثل این بود که مثل اعمال کافران مثل سراب است. اینجا نظر به کارهای خیرشان دارد که اینها به آن امید بستهاند. بیچارهها! شما خیال [باطل] میکنید. تا ایمانتان به خدا درست نباشد و تا به نور خدا روشن نباشید اعمال شما روح پیدا نمیکند، اعمال شما حالت آب را پیدا نمیکند که تشنگی شما را برطرف کند.

مثل دوم برای گناهان اینهاست. مفسرین هم راجع به این که چرا قرآن دو مثل آورده است وجوهی ذکر کردهاند و شاید بیشتر همین وجه را- که بهتر هم همین است- گفتهاند که مثال اول برای کار خوب آنهاست و مثال دوم برای کار بدشان که ظلمت در ظلمت است.

عرض کردیم که برای اعمال کافران یک مثل دیگر هم در قرآن ذکر شده. مثال میزند به تلّی از خاکستر که باد تند بوزد و آن را از بین ببرد. جلسه پیش عرض کردیم که این مثل، مثل کارهای خوبی است که آنها به قصد قربت هم انجام دادهاند و واقعاً هم کاری کردهاند ولی بعد عناد و کفرشان یا چیز دیگری سبب شده است که آن عمل از هم پاشیده شود. به هرحال قرآن این منطق را دارد (چه برای کافر و چه برای مسلمان) که: وَ قَدِمْنا الی ما عَمِلوا مِنْ عَمَلٍ فَجَعَلْناهُ هَباءً مَنْثوراً [١]. قرآن میگوید بسا هست که انباری از عمل نیک وجود دارد ولی ما میآییم آن را مثل غبار پراکنده میکنیم (البته خداوند هرگز عمل خوب را با قید خوب بودن خراب نمیکند) یعنی نظام تکوینی ما این است: آنها گناهانی مرتکب میشوند که اثر آن گناهان این است که اعمال خیرشان را بکلی از میان ببرد و نیست و نابود کند.

این، سه مثَلی بود که قرآن برای اعمال کافران ذکر میکند، و همان طور که عرض کردم مقصود از کافران در اینجا هر غیرمسلمانی نیست، بلکه آنان که در مقابل حقیقت میایستند و مخالفت و قیام و مبارزه میکنند.

آیه دیگر باز صحنهای از نور را ذکر میکند، برعکس این دو آیه که صحنهای از محرومیت از نور (محرومیت از نور وحی و محرومیت از نور فطرت) را که اسمش ظلمت است ذکر کرد؛ و این آیه سراغ انسان نمیرود، آنهم انسانی که با حقیقت

[١]. فرقان/ ٢٣.