است که هوا را چه چیزی می‌شکافد؟ می‌گویید: توپ می‌شکافد. می‌پرسیم: توپ در چه وقتی هوا را می‌شکافد؟ آیا بعد از آنکه علتِ اول از بین رفت، یا تا زمانی که هنوز علتِ اول موجود است؟ اگر بگویید: تا زمانی که هنوز علت اول موجود است، می‌گوییم: پس باید همان لحظه‌ای که علت اول از بین می‌رود این ]شکافتن هوا[ هم از بین برود. و اگر بگویید: بعد از آنکه علت از بین رفته معلول ادامه دارد، می‌گوییم: پس آن اشکال فلسفی که می‌گوید «چگونه می‌شود علت از بین رفته باشد ولی معلول باقی باشد؟» به جای خود باقی است.

در موارد دیگری نیز نظیر این شبهه هست که مثلا کسی بگوید «علت از بین می‌رود ولی معلول باقی است» که البته همه آن موارد توجیه دارد. فرض کنید شما تعداد زیادی آجر را به گونه‌ای در کنار هم ردیف کنید که اگر هر آجری بیفتد، به کمر آجر کناری ضربه وارد کند و آن را هم بیندازد. در اینجا اگر شما یک ضربه کوچک به آجر اول وارد کنید و بروید، آجر اول که افتاد آجر دوم هم می‌افتد، بعد آجر سوم و بعد آجر چهارم و... و اگر یک میلیارد آجر هم به این ترتیب داشته باشیم همه آنها تدریجا می‌افتند. ممکن است ساعتها گذشته باشد و آن شخصی که به آجرِ اول ضربه وارد کرده رفته باشد ولی هنوز این حرکت ادامه داشته باشد.

جواب این شبهه واضح است و معلوم است که اینجا علل دیگری دخالت می‌کند[١] .پس این دو نظریه نظریات سخیفی است. برویم سراغ دو نظریه دیگر.

نظریه سوم (متکلمین)

نظریه سوم نظریه متکلمین است که البته نظریه دقیقی هم هست و به نظریه امروزیها نیز خیلی نزدیک است. اسم این نظریه «نظریه تولّد» یا «نظریه تولید» است.

متکلمین می‌گویند: ]در چنین حرکتهایی[ علت، درونی است نه بیرونی. شما وقتی که با چوگان به توپ ضربه می‌زنید آن علت اول تا وقتی موجود است که ]توپ از چوگان [جدا نشده است، و بعد از آن این، حرکت است که حرکت تولید می‌کند. شما اول با یک ضربه بیرونی یک مقدار حرکت ایجاد می‌کنید. همین کافی است برای اینکه بعد، آن حرکتی که شما با ضربه بیرونی به وجود آورده‌اید مقدار دیگری حرکت تولید کند. باز آن

[١] . تفصيل اين جواب را بعدا عرض می‌كنيم.