اما مورد دوم که مرحوم آخوند هم آن را ذکر کرده‌اند این است: در طبیعت امکان ندارد در شئ واحد در آنِ واحد، هم مبدأ میل حرکت مستقیم[١] وجود داشته باشد و هم مبدأ میل حرکت مستدیر؛ چون لازم می‌آید وقتی شئ می‌خواهد حرکت کند، در آنِ واحد از آن جهت که مطلوبش هدفی است که روی خط مستقیم است به مطلوبش نزدیک شود و از آن جهت که مطلوبش در جهت خط مستدیر است از آن منصرف شود، و امکان ندارد شئ در آنِ واحد هم به سوی چیزی حرکت کند و هم از آن فرار کند.

آیا حرکت مستدیر می‌تواند طبیعی باشد؟

اینجا من باید مطلبی را از خارج اضافه کنم. این آقایان در اینجا حرف دیگری دارند که حق بود آن را طرح می‌کردند و آن این است: اصلا آیا حرکت مستدیر می‌تواند طبیعی باشد یا همیشه حرکتهای مستدیر، یا ارادی‌اند و یا اگر ارادی نیستند نتیجه دو حرکت طبیعی‌اند و خلاصه یک حرکت بسیط طبیعی مستدیر امکان ندارد؟

عقیده این آقایان این است که اگر حرکت، مستدیر باشد (به این صورت که شئ از یک نقطه حرکت کند و باز به همان نقطه برگردد اعم از اینکه این حرکت، وضعی باشد یا انتقالی[٢] ) امکان ندارد یک قوه طبیعی بسیط آن را اقتضا کند[٣] . این آقایان می‌گویند هر جا حرکت مستدیری هست، یا ارادی است مثل اینکه انسان با اتومبیل دور خودش بچرخد، و یا نتیجه دو مبدأ و علت مختلف است مثل اینکه دو قوه در دو جهت مختلف اثر بگذارند ]و نتیجه آن[ یک حرکت مستدیر باشد؛ مثلا امروزه نتیجه جاذبه و دافعه را یک حرکت مستدیر می‌دانند. به هر حال اینجا این مسأله را مطرح نکرده‌اند.

در این فصل هم دیگر مطلب مهم و قابل ذکری نیست.

[١] . قبلا عرض كرديم كه خط مستقيمی كه اينها می‌گويند، يا رو به بالاست و يا رو به پايين. ايـن آقايانبـه اين كه خط افقی مبدأ داشته باشد قائل نيستند.

[٢] . يعنی اعم از اينكه حركت شیء به دور خوش باشد يا اينكه حركت شیء به شكل دايره يا بيضیباشد.

[٣] . شما اينجا حركتهای حلزونی را مطرح نكنيد كه شیء از نقطه‌ای حركت می‌كند ولی به همان نقطهبرنمی‌گردد؛ مقصود ما در اينجا حركات مستدير است كه شیء به همان نقطه‌ای كه از آن حركت كردهباز می‌گردد.