درسهای اسفار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٩٤ - فی احوال متعلقة بالسرعة و البطؤ
را در نظر بگیرید که یک شیء در یک دقیقه طی میکند. ممکن است حرکت کندتر باشد و در یک ساعت طی کند. باز هم ممکن است کندتر باشد و در یک روز، یک سال، هزار سال، یک میلیون سال یا یک میلیارد سال طی کند. باز هم عقلا قابل فرض است که حرکتی باشد که این یک متر را در زمان بیشتری ـ مثلا هزار میلیارد سال ـ طی کند و حرکت هم حرکت باشد. ولی آیا حرکت میتواند در لانهایتْ زمان باشد؟ اگر حرکت را در زمان محدود در نظر بگیرید و آن زمان محدود را میلیاردها میلیارد سال در نظر بگیرید و آن مسافت را هم نه یک متر، بلکه یک سانتیمتر، یک میلیمتر، یک هزارم میلیمتر، یک میلیونم میلیمتر در نظر بگیرید، یعنی اگر آن بُعد آنقدر طولانی باشد و این بُعد اینقدر کوچک، باز هم قابل فرض است. (همان طور که در آن طرف قابل فرض بود که بعد زمان آنقدر کوچک باشد و بعد مسافت آنقدر وسیع). ولی اگر بخواهیم این بعد زمانی را به لانهایت برسانیم دیگر حرکت منتفی است. پس بطؤ هم، از نظر زمان حدی میخواهد؛ یعنی در واقع ]این مطلب [برمیگردد به نسبت میان زمان و مسافت که یک نوع تناسبی در کار است.
اینجاست که باب یک مسأله خیلی عمیق و بزرگ باز میشود و آن همان مسأله رابطه زمان و مکان (یعنی رابطه مقدار زمانی حرکت و مقدار مسافتی حرکت) است که آیا اینها با یکدیگر هیچ رابطهای ندارند؟ وقتی از این طرف امکان دارد زمان خیلی زیاد باشد و مسافت خیلی کم و از طرف دیگر امکان دارد مسافت خیلی زیاد باشد و زمان خیلی کم، آیا چنین چیزی امکان دارد که اینها بیارتباط با یکدیگر باشند؟ آنوقت باید این طور قبول کنیم که وقتی جسم در مسافت حرکت میکند سرعت این حرکت در یک حد معینی میتواند باشد نه بیشتر؛ یعنی نسبت میان مسافت و زمان مقدار معینی میتواند باشد. این همان مسأله وحدت زمان و مکان است که امروز به آن رسیدهاند و آن را نظریه «زَمْکان» نامیدهاند. ]این نظریه[ نوعی رابطه اتحادی میان زمان و مکان ]قائل است[ و میگوید این دو نمیتوانند از یکدیگر جدا باشند.
حال اولا باید ببینیم این به چه نحو است؟ ثانیا آیا این رابطه زمانی و مکانی به خود جسم (یعنی خود متحرک) و خاصیت جسم مربوط است یا به قوه محرکه؟ امروز بیشتر روی خود متحرک فکر میکنند ولی قدمای ما از یک نظر روی قوه محرکه فکر میکردند. در فصلهای بعد که تحت عناوین مختلف میآید، در باب حرکت قسری و در باب اینکه هر جسمی در باب حرکتْ متناهیالتأثیر است، تا اندازهای روی این قضیه بحث میکنیم.