مرحوم آخوند در باب تغیر (و همچنین در باب تأثیر و تأثر تدریجی) گاهی می‌گوید: «اگر شیئی تغییر می‌کند خود آن شیء متغیر است ولی تغیرش ثابت است». به ایشان جواب می‌دهیم: «تغیر» نه ثابت است نه متغیر؛ «تغیر» نحوه وجود این شیء است و در مقابل آنچه نحوه وجود آن است وجودی مستقل ندارد. پس «تغیر» نه ثابت است و نه متغیر، از این باب که وجودی مستقل از متغیر و متغیرٌ فیه ندارد و مفهومش انتزاعی است[١] ، نه از این باب که چیزی است که نه متغیر است و نه ثابت.

در باب «تدریج» هم می‌گوییم: «تدریج» نه تدریجی است و نه دفعی. «تدریج» در مقابل شیء متدرج که وجود تدریجی دارد وجود جدا و مستقلی نیست که در موردش بحث کنیم که آیا متغیر است یا ثابت؟.

بنابراین بحث حرکت در تدریج، اساسا غلط است همان طور که بحث حدوث و قِدمِ «حدوث» غلط است؛ یعنی همان طور که بحث از حدوث و قدم «حدوث» غلط است بحث از اینکه آیا «تدریج» تدریجی‌الوجود است یا دفعی‌الوجود نیز غلط است.

کاربرد اصطلاح «حرکت در حرکت» در دو معنای دیگر :

معنی اول

بله دو چیز دیگر هست که هرکدام به جای خود درست است و اگر می‌خواهید اسم آنها را «حرکت در حرکت» بگذارید مانعی ندارد، ولی این دو غیر از آن چیزی است که ما در اینجا نفی کردیم. یکی مسأله سرعت تدریجی پیدا کردن یک حرکت است. حرکت دو قسم است: قسم اول حرکتهای یکنواخت است و قسم دوم حرکتهایی است که آنآ فانآ افزایش یا کاهش پیدا می‌کند. وقتی سرعت یک اتومبیل مرتبا افزایش پیدا می‌کند حرکتْ حرکتی است که اشتداد پیدا می‌کند[٢] و سرعتش دائما بیشتر می‌شود و سرعت هم غیر از حرکتْ چیز دیگری نیست. حال بعدا بحث می‌کنیم که آیا اسم این را «حرکت در حرکت» بگذاریم یا نه، ولی به هرحال چنین چیزی وجود دارد.

[١] . به همان معنايی كه خود مرحوم آخوند می‌گويد.

[٢] . [و به اصطلاح دارای شتاب است.]