دو مطلب باقی می‌ماند که بعد از اینکه فصل آخر را هم به پایان رساندیم، باید روی آنها بحث کنیم. مطلب اول این است که مرحوم آخوند و بقیه حکما اینجا روی سایر حرکات بحثی نکرده‌اند، بلکه فقط روی حرکت مستقیم و مستدیر که شامل حرکت أینی و وضعی می‌شود بحث کرده‌اند. این آقایان روی سایر حرکات بحث نکرده‌اند و البته مانعی هم ندارد. آیا این حرف را در حرکت کمّی هم باید گفت؟ یعنی مثلا اگر انسانی یا درختی رشد کرد، باید بگوییم این هم در میان دو عامل مختلف است؟ انسان مثلا بیست سال طول می‌کشد تا به نهایت رشدش برسد. آیا اینکه رشد انسان این مقدار طول می‌کشد، به علت وجود معاوقها و مانعهاست به صورتی که اگر آنها را برطرف کنیم لازم می‌آید رشد، در ]لازَمان[ یا با سرعت بیشتری صورت بگیرد؟ مطابق نظر خواجه مطلب از همین قرار است. مثلا انسان از کودکی تا جوانی‌اش بیست سال طول می‌کشد. گو اینکه هنوز علم کشف نکرده است که موانع رشد و نمو چیست، ولی روی این میزان فلسفی قطعا موانعی در طبیعت وجود دارد و ما اگر بتوانیم این موانع را برطرف کنیم ممکن است این بیست سال به ده سال یا کمتر[١]تقلیل پیدا کند.

مثال دیگر: رشد نموّی یک سیب و رشد طعمی و بویی و رنگی‌اش چند ماه طول می‌کشد. آیا مقداری از این زمان مربوط به مانعهاست به طوری که اگر آنها را برطرف کنند این سیب مثلا یک روزه به نهایت رشدش می‌رسد؟

خلاصه، این بحث قهرا در سایر حرکات هم می‌آید. البته این مباحث در علم امروز مطرح است منتها به صورتهای دیگری، نه به صورت رفع مانع.

آیا بحث عائق و مانع، در حرکت جوهریه هم مطرح می‌شود؟

از اینها بالاتر مسأله حرکت جوهریه است. در حرکت جوهریه اصلا خود فرض مانع مشکل است؛ چون مانع در رابطه اجزای عالم با یکدیگر فرض می‌شود. البته این، اشکال به حرف خواجه نیست، چون اصلا مسأله حرکت جوهریه و حرکت بالذات چیز دیگری است که طرح نکرده‌اند. سوال این است که آیا شما در حرکت جوهریه هم چنین حرفی

[١] . مثلا يك سال يا يك روز يا يك دقيقه يا...؛ وقتی راهش باز باشد [به حدی محدود نمی‌شود.]