اینجا برای آقایان دو سؤال مطرح است: اول اینکه در حرکت وضعیه مبدأ و منتها کجاست[١] ؟ هرجا را در نظر بگیریم می‌توان مبدأ حساب کرد و هرجا را در نظر بگیریم می‌توان منتها حساب کرد. اگر حرکت وضعیه مسبوق به سکون باشد، یعنی شیء در یک وضع معین ساکن باشد و بعد شروع به حرکت وضعی کند، می‌توان برایش مبدأ فرض کرد ولی نمی‌توان منتها فرض کرد؛ چون همان وضعی که مبدأ بوده بعد در جزء منتها هم قرار می‌گیرد. ولی اگر وضعی باشد که مبدأ هم نداشته باشد، یعنی از وقتی این شیء وجود دارد حرکتش هم وجود داشته باشد مثل حرکت فلک به عقیده قدما، اینجا دیگر مبدأ هم برایش نمی‌شود فرض کرد. پس این که می‌گویید ]هر حرکتی مبدئی دارد و منتهایی،[ از اول قابل خدشه است.

ثانیا: وقتی که یک شیء نه مبدأ داشته باشد و نه منتها[٢] قهرا مسأله تضادش هم قابل خدشه است؛ چون شما گفتید منشأ تضاد حرکات تضاد مبدأها و منتهاهاست؛ پس اگر پای مبدأ و منتها در کار نباشد تضادی هم در کار نیست.

فرض کنید شیئی در این فضا حرکت مستدیره‌ای انجام می‌دهد. ما می‌توانیم این حرکت را به دو قوس تقسیم کنیم[٣] : یکی از نقطه مشرق می‌آید تا می‌رسد به نقطه مغرب و دیگری از نقطه مغرب می‌آید تا می‌رسد به نقطه مشرق. آیا این دو قوس را باید متضاد بدانیم یا نه؟ یعنی آیا حرکت این شیء از نقطه مشرق به نقطه مغرب با حرکت آن از نقطه مغرب به نقطه مشرق دو حرکت متضادند یا نه؟ اگر بگویید «متضاد نیستند»، ممکن است کسی بگوید چه فرق است میان این که شیء روی خط مستقیم حرکت کند و این که روی خط منحنی حرکت کند، که شما آن دو حرکت را متضاد می‌دانید ولی این دو را متضاد نمی‌دانید[٤] ؟

[١] . قبلا گفته‌ايم هر حركتی مبدئی دارد و منتهايی.

[٢] . اين جهت (به اين بيان كه عرض می‌كنم) فعلا اينجا مطرح نيست.

[٣] . اعتبارا قابل تقسيم است.

[٤] . ظاهرا يكی از سؤالات ابوريحان بيرونی از بوعلی در همين زمينه است.