درسهای اسفار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٢٢٠
پایین است و نه میل به بالا (یعنی اصلا ثقل ندارد)، مساوی است؟ به عبارت دیگر: آیا اگر همان نیرویی را که بر سنگی که نیم کیلو وزن دارد وارد میکنیم، بر جسم دیگری که اصلا وزن ندارد (چون در آن، مبدأ میلی وجود ندارد) وارد کنیم، حرکتی که در این دو ایجاد میشود، از نظر سرعت و زمان برابر است[١] ؟
جواب، منفی است. پس بدون شک و تردید حرکتِ مع العائق، اصعب است از حرکت بلاعائق؛ و حرکت بلاعائق، اسهل است از حرکت مع العائق.
پس مقدمه دوم این است که حرکت بلاعائق، اسهل[٢] است از حرکت مع العائق. این هم یک امر بدیهی است.
اثبات مدعا
آنوقت اینجا این سؤال مطرح میشود: حرکتی که هیچ مقاومتی در برابرش نیست سهولتش چه مقدار است؟ ]به عبارت دیگر : [سرعتش چه مقدار است؟ (سهولت برمیگردد به سرعت.)
در جواب میگویند: چون هیچ قوه مقاوم و عائقی در مقابل آن قوه ]محرِّک[ وجود ندارد لازم میآید که چنین حرکتی، در غایت سهولت، یعنی در کمال سرعت و حداکثر سرعت باشد. معنای «نهایت سرعت» این است که سرعت، غیرمتناهی باشد. و«سرعت غیرمتناهی باشد» به این معناست که حرکت اصلا زمان نداشته باشد[٣] . و حرکت بدون زمان محال است. حرکت اگر حرکت باشد معنایش این است که میان مراتبش، تقدم و
[١] . يعنی اگر وقتی بر سنگی ضربهای وارد میكنيم در ظرف يك ثانيه به اين سقف میرسد، آيا چنانچههمين ضربه را بر جسم ديگری كه هيچ ميلی در آن نيست وارد كنيم، باز هم در ظرف يك ثانيه بهسقف میرسد؟
[٢] . «اسهليت» يعنی اين حركت مؤونه كمتری میخواهد. وقتی مؤونه كمتر بخواهد مقاومت در برابرشنيست و وقتی مقاومت در برابرش نباشد جسم به سرعت حركت میكند.
[٣] . فرض كنيد شيئی وقتی به طرف بالا میرود، در يك ثانيه مسافت خاصی را طی میكند. اسرع واسهل از اين، اين است كه در نيم ثانيه اين مسافت را طی كند. باز اسهل از اين، اين است كه در ربعثانيه اين مسافت را طی كند. باز اسهل از اين، اين است كه در عشر ثانيه اين مسافت را طی كند. هرچهكه شما فرض كنيد، اسهل از آن فرض میشود. پس نهايت و كمال سرعت، آن است كه بالاتر از آن،سرعتی فرض نشود؛ يعنی شدت و سرعت حركت به طوری باشد كه بدون زمان باشد.