و لغزش و همساني پاپ و انجيل در تقدس و نقدنا‌پذيري، نقش مهمي در به حاشيه‌راندن دين داشت. کليسا بر اين باور بود که قدرت پاپ‌ها از جانب خداوند است؛ زيرا خليفه و قائم مقام او بر زمين هستند و اطاعت پاپ حتي اگر غرق در گناه باشد، واجب است. مقام پاپ برتر از فرشتگان است و در خور همان ستايش و تقديس است که به مريم عذرا و ديگر قديسان گزارده مي‌شود. [١]

جان ويکليف، بنيان‌گذار نهضت اصلاح در انگليس، با اين تفکر به مقابله پرداخت و معتقد بود که شاه خليفه‌الله است و مقاومت با وي مذموم است و حتي شاه را منشا قدرت اسقف‌ها نيز مي‌شمرد. وي بر آن باور بود که همه‌ي مردم کشيش خود هستند. [٢]

تجمل‌گرايي، فساد مالي و اخلاقي، انبوه‌سازي ثروت‌هاي شخصي و بادآورده، ايجاد فاصله‌هاي طبقاتي، شکم‌بارگي‌هاي آشکار به جاي ساده زيستي و گزينش حداقل زندگي متوسط، باده‌خواري و مستغرق شدن در ناپاکي‌ها در جامعه‌ي مسيحيت کليسا در اعراض مردم از دين و به حاشيه راندن آن از صحنه‌ي زندگي موثر بوده است. [٣]

٣-٤. نهضت رفرميسم [٤] و اصلاح ديني که منادي انديشه‌ي خصوصي و شخصي‌سازي دين و اختصاص قلمرو دين در تنظيم رابطه‌ي انسان با خدا و حذف دين از صحنه‌ي اجتماعي و سياسي مي‌باشد، در زمينه‌سازي و رشد و توسعه‌ي تفکر سکولاريستي نقش به سزايي داشته است. رفرميسم جرياني است که به وسيله‌ي لوتر و کالون به تدريج در راستاي کاهش نفوذ مذهب و دين در شؤون زندگي اجتماعي به ظهور پيوست. مذهب پروتستانيسم، که از محصولات اين نهضت است، در تحقق عنصر فردگرايي و مخالفت با عقايد کليسا، برابري همه‌ي انسان‌ها نزد خداوند، همسان بودن روحانيون کليسا با ساير افراد، اختصاص وظيفه‌ي روحانيون در ابعاد روحي و معنوي، حاکميت مستقيم زمام‌داران در امر حکومت از جانب خداوند و نقد‌پذيري تفاسير کليسا از کتاب مقدس موثر بوده است. دامپي‌ير بر اين باور است که جنبش اصلاح ديني با سه هدف عمده رخ داد:

[١] همان، ص ٩٩٨.

[٢] ج. ساباين، تاريخ نظريات سياسي، ج ١، ص ٢٥٣.

[٣] ويل دورانت، تاريخ تمدن، ج ٦، صص ٨- ٢٤.

[٤] Reformation.