گستره شريعت

سخن پژوهشکده

فهرست مطالب

سپاس و تشکر

پيشگفتار

الف) منطق و روششناسي معرفت ديني

انتظار بشر از دين

ج) قلمرو دين

تعارض دين با علم، و دينداري با تجددگرايي و پساتجددگرايي

فرضيهي تحقيق

تبيين محل نزاع

منظر نخست رابطهي سعادت اخروي با معيشت دنيوي

منظر دوم رابطهي معيشت دنيوي با ربوبيت الهي

منظر سوم رابطهي بندگي و عبوديت الهي با معيشت دنيوي

ضرورت کاوش در گسترهي شريعت

سازماندهي تحقيق

فصل اول

کليات گسترهي شريعت

گفتار اول مبادي تصوري گسترهي شريعت

گفتار دوم روششناسي گسترهي شريعت

گفتار سوم پيشفرضهاي گسترهي شريعت

گفتار اول

مبادي تصوري گسترهي شريعت

1 مفهوم شريعت

آسيبشناسي تعريف دين

تعاريف متفکران اسلامي و غربي

تعريف برگزيده

2 مفهوم گستره

گفتار دوم

روششناسي گسترهي شريعت

گفتار سوم

پيشفرضهاي گسترهي شريعت

1 پيشفرض هرمنوتيکي گسترهي شريعت

1-1 هرمنوتيک فلسفي

2 پيشفرض معناشناختي گسترهي شريعت

1- 2 مبحث نخست معناي معنا

1-1-2 تئوري مصداقي

2-1-2 تئوري تمثيلي

3- 1- 2 تئوري رفتارگرايانه

4-1-2 تئوري تصويري معنا

5-1-2 نظريهي کاربردي معنا

6-1-2 نظريهي پراگماتيسم

7-1-2 نظريهي هيوم

8-1- 2 نظريهي فرگه

9-1-2 نظريهي راسل

10- 1-2 نظريهي مختار و برگزيده

2-2 مبحث دوم معناي الفاظ خاص و عام

3-2 مبحث سوم معناداري گزارههاي ديني

1-3-2 نظريه پوزيتويسم

2-3-2 نظريهي تحليل زباني

3-3-2 نظريه برگزيده

4-2 معناداري اسما و صفات الهي

3 پيشفرض کلامي گسترهي شريعت

خلاصهي سخن

فصل دوم

رويکردهاي گسترهي شريعت

گفتار اول گونهشناسي رويکردهاي گسترهي شريعت

گفتار دوم ديدگاههاي متفکران مغرب زمين

گفتار سوم ديدگاههاي متفکران اسلامي

گفتار اول

گونهشناسي رويکردهاي گسترهي شريعت

1) گونهشناسي اول

1-1 نفي هر گونه کارکرد مثبت از دين

نقد و ارزيابي

2-1 دين افسانهي دروغين ولي سودمند

3-1 دين عهدهدار سعادت اخروي بشر (رويکرد حداقلي)

1- 3- 1 دلايل رويکرد دين حداقلي

4-1 دين حداکثري و حاکميت دين در تمامي شئون و ابعاد بشر

1-4-1 دلايل رويکرد حداکثري

2) گونهشناسي دوم

گفتار دوم

ديدگاههاي متفکران مغرب زمين

گفتار سوم

ديدگاههاي متفکران اسلامي

1 فلاسفهي اسلامي

2 متکلمان

3 عرفاي اسلامي

4 متفکران معاصر

فصل سوم

رابطهي دين و دنيا

گفتار اول کليات

گفتار دوم جداانگاري دين از دنيا

گفتار سوم پيوند دين و دنيا

گفتار چهارم چالشهاي سکولاريزم

گفتار اول

1 تعريف دين و دنيا

2 رابطهي دنيا و آخرت

3 رابطهي دين و دنيا

گفتار دوّم

جداانگاري دين از دنيا (سکولاريسم)

1 مفهوم لغوي سکولاريزم

2 مفهوم اصطلاحي سکولاريسم

3 ويژگي سکولاريسم

4 عوامل و دلايل پيدايش سکولاريسم و سکولاريزاسيون در مغرب زمين

5 بنيادهاي تئوريک سکولاريسم

1-5 اومانيسم يا انسان محوري

پيشينهي تاريخ اومانيسم

2-1- 5 ارکان اومانيسم

2-5 علم گرايي (Scientism)

3-5 عقل گرايي (RATIONALISM)

1-3-5 تعريف لغوي و اصطلاحي عقل

1-1-3-5 عقل در لغت

2-1-3-5 عقل در قرآن

3-1-3-5 عقل در روايات

4-1-3-5 عقل در فلسفهي اسلامي

2-3-5 عقلانيت در عصر جديد

گفتار سوم

پيوند دين و دنيا

گفتار چهارم

چالشهاي سکولاريزم

فصل چهارم

گسترهي شريعت در عرصهي علوم انساني

گفتار اول گسترهي شريعت در عرصهي انسانشناسي

گفتار دوم چيستي علوم انساني

گفتار سوم گسترهي شريعت در عرصهي اقتصاد

گفتار چهارم گسترهي شريعت در عرصهي نظام تربيتي

گفتار پنجم گسترهي شريعت در عرصهي مديريت

گفتار ششم گسترهي شريعت در عرصهي جامعهشناسي

گفتار اول

گسترهي شريعت در عرصهي انسانشناسي

1 تعريف انسانشناسي

2 انواع انسانشناسي

1-2 انسانشناسي ارزشي

2-2 انسانشناسي شهودي يا عرفاني

3-2 انسانشناسي فلسفي

4-2 انسانشناسي ديني و مذهبي

5-2 انسانشناسي علمي

1-5-2 انسانشناسي فيزيکي

2-5-2 باستان شناسي

3-5-2 انسانشناسي فرهنگي

4-5-2 زبانشناسي

3 هدف و ضرورت انسانشناسي

4 بحرانهاي انسانشناسي

5 مسائل و مباحث انسان شناسي

6 مشکلات و بحرانهاي انسانشناسي

7 چيستي و شناخت ساحتها و مراتب انسان

قلمرو انواع شناخت

اختيار

انسان و ارزشها

9 انسان و دنيا

10 انسان و دين

6 مکاتب انسانشناسي

1-6 انسانشناسي فلسفي

1-1-6 انسانشناسي سقراط

2-1-6 انسانشناسي افلاطون

3-1-6 انسانشناسي ارسطو

1 توجه به ساحتها و ابعاد مختلف انساني

2 تعريف نفس از نظر ارسطو

اتحاد نفس و بدن

4 انواع نفس

6 انکار تبدل انواع (Transformisme)

7 عقل انساني

8 روح، فناناپذير و مجرد است

9 انسانشناسي ارزشي

10 همه خواهان سعادتاند

11 غايت آدمي

4-1-6 انسانشناسي اگزيستانسياليسيم (Existentialism)

پوزيتيويسم Positivism

2 فنومنولوژيسم

3 اگزيستانسياليسم

مسائل مهم انسانشناسي در مکتب اگزيستانسياليسم

5-1-6 انسانشناسي صدرالمتالهين شيرازي

نکاتي راجع به فلسفهي صدرايي

2-6 انسانشناسي ديني

1-2-6 انسانشناسي قرآني و روايي

1-1-2-6 انسانشناسي طبيعي در قرآن

1-1-1-2-6 مبدا پيدايش انسان در قرآن

الف) آب

ب) نطفه

2-1-1-2-6 مراحل پيدايش انسان از ديدگاه قرآن

2-1-2-6 انسانشناسي فلسفي در قرآن و روايات

1-2-1-2-6 حقيقت روح در قرآن

الف) فرشته

ب) روح انسان

2-3-1-2-6 حقيقت روح در روايات

3-2-1-2-6 حقيقت نفس در قرآن

1 به معناي خود و خودتان

2 به معناي شخص و فرد

3 شخصيت و نهاد يا وجدان دروني انسان

4-2-1-2-6 حقيقت نفس در احاديث

5-2-1-2-6 بقاي روح انسان

6-2-1-2-6 تجرّد روح

3-1-2-6 انسانشناسي ارزشي در قرآن

1-3-1-2-6 آياتي در مدح انسان

1 خلافت خدا در زمين

2 قدرت شناخت و برخورداري از ابزارهاي آن

3 فطرت خدا آگاه

4 وجود عنصر ملکوتي و روح الهي

5 حمل امانت الهي

6 کرامت و شرافت

7 وجدان و شخصيت اخلاقي

8 آرامش با ياد خدا

9 مالکيت نعمتهاي زمين

10 کشف حقايق در جهان ابد

11 مقام بندگي خدا

12 مقام رضا

13 خلقت هدفدار و حيات ابد

14 اختيار و انتخابگري انسان

2-3-1-2-6 آياتي در نکوهش انسان

1 ستمگري و ناداني

2 ناسپاسي و کفران نعمت

3 طغيانگري

4 شتابزدگي

5 فراموش کاري و بيوفايي

6 تنگچشمي

مجادلهگر

8 حرص و جزع و فزع

9 پستتر بودن از چهارپايان

2-2-6 انسانشناسي در نهجالبلاغه

گفتار دوم

چيستي علوم انساني

1 تعريف علوم انساني

2 روششناسي علوم انساني

3 تفاوت علوم انساني و طبيعي

4 علمي بودن علوم انساني

گفتار سوم

گسترهي شريعت در عرصهي اقتصاد

1 تعريف اقتصاد

2 تعاريف علوم اقتصادي

1-2 علم اقتصاد

2-2 مکتب اقتصادي

3-2 نظام اقتصادي

4- 2 رابطهي نظام اقتصادي با مکتب اقتصادي

5- 2 روشهاي بررسي نظام اقتصادي

6- 2 اصول نظام اقتصادي اسلام

3 اهداف مکتب اقتصاد اسلامي

اهداف سلبي

2-3 اهداف ايجابي

1-2-3 توازن و تعادل اقتصادي

2-2-3 استقلال و عدم وابستگي اقتصادي

3-2-3 عدالت اجتماعي

1-3-2-3 مظاهر عدل الهي

الف) احکام و تکاليف الهي

ب) ثواب و عقاب اخروي

ج) نظام حکومت ديني

2-3-2-3 کاربردهاي مفهوم عدالت در عرصهي اجتماع

الف) رعايت حقوق ديگران

ب) مراعات شايستگيها

ج) تشويق و تنبيه و پاداشِ در خور تلاش

د) تامين نيازهاي اساسي انسان

ه) برابري و تساوي اجراي قانون

و) بيطرفي

ز) تعديل نابرابريها

ح) جبران خسارتها

4-2-3 توسعهي اقتصادي

5 عزت و سربلندي جامعه اسلامي

4 اصول و بنيادهاي اقتصاد اسلامي

1-4 انسانشناسي در مکتب اقتصاد اسلامي

ديدگاه اسلام، دربارهي انسان اقتصادي

2-4 آزادي اقتصادي

3-4 محدوديتهاي اقتصاد اسلامي

4-4 مالکيت

انواع مالکيت از نظر اسلام

5-4 توزيع و مصرف

گفتار چهارم

گسترهي شريعت در عرصه نظام تربيتي

اهميت و ضرورت تحقيق در نظام تربيتي اسلام

مفهوم تربيت

نظام تربيتي

مباني تربيت

اصول و روشهاي تربيت

اهداف تربيت

اصول و مباني نظام تربيتي اسلام

1 شاخصههاي مختلف انسانشناسي در مکتب اسلام

1-1 حقيقت ترکيبي انسان

الف) برخي آيات مربوط به بعد مادي و خاکي

سرشت اوليهي انسان

ادامهي نسل انسان

ب) برخي آيات مربوط به بعد روحي و الهي

2-1 نيازهاي عمدهي طبيعي انسان

الف) ميل به غذا

ب) غريزهي جنسي و هدايت قرآن

ج) ميل به استراحت و خواب، و تذکر قرآن در اين باره

د) نياز به امنيت و ايمني

3-1 شؤون وجودي نفس انسان

1-3-1 فطرت

گرايش فطري حقيقتجوي و حقطلبي

تجليات فطري در ناحيهي شناخت عقلي به لحاظ درک و تصديق مبدا کمال

تجليات فطري درگرايش به زيبايي و جمال

گرايش فطري به برتري جويي و عزتطلبي و هدايت قرآن در اين باره

گرايش فطري به خلود و جاودانگي

هدايت قرآن نسبت به گرايش فطري خلود و جاودانگي

2-3-1 عقل

3-3-1 قلب

قلب داراي شهود و ادراک است

قلب انسان، کانون آزمايشهاي الهي است

4-1 آزادي و ارادهي انسان

اهداف نظام تربيتي اسلام

1 زنده نگهداشتن فطرت دينداري

2 رسيدن به مقام نيازمندي و فقر وجودي

3 کسب فضايل اخلاقي

4 قرب الهي

5 هدايت انسان

6 فلاح و رستگاري

7 شکوفايي عقل

روشها و شيوههاي تربيتي

1 روش سخنراني و موعظه

2 روش نامهنگاري

3 روش قصهگويي

4 روش پرستش

5 روش تلقين

تشکيل خانواده

7 دادن بينش و بصيرت

8 روش پيشگيري

9 روش تمثيل و تشبيه

نتيجه گيري

گفتار پنجم

گسترهي شريعت در عرصهي مديريت

1 تعريف مديريت

عناصر تشکيل دهندهي مديريت

2 هدايت و رهبري

3 اوصاف رهبري در اسلام

1-3 شناخت و آگاهي کامل نسبت به راه و هدف

2-3 ايمان کامل به هدف و محتوا و برنامهريزيها

3-3 جلوگيري از اختلاف و افتراق و دعوت به وحدت و انسجام نيروها

4-3 صراحت بيان در هدف نهايي و موازين خود

5-3 عجله نکردن و بهره کافي بردن از صنعت

6-3 استقامت در هدف و اصول ثابت و نفي هر گونه تسامح

7-3 تواضع و فروتني

8-3 دل سوزي و خير خواهي

9-3 تصميم گيري و قاطعيت

10-3 پايداري و استقامت و تحمل دشواري هاي رهبري

الف) تحمل شادي ها و پيروزي ها

ب) عفو و بخشش و دوري از انتقام

ج) صبر و شکيبايي در برابر مشکلات

د) تحمل افکار مخالف

ه) حق خواهي و انتقاد پذيري

و) صاحب حق دانستن زير دستان

ز) مشورت کردن با کارمندان خصوصاً خردمندان آنها

4 آفات مديريت

5 سبک و سلوک رهبري

1 عدالت ورزي و پرهيز از ظلم و ستم

2 رسيدگي به احتياجات زيردستان

3 توجه دقيق به اطرافيان مدير و حاکم

4 پرهيز از خودپسندي و ثناخواني

5 دور ساختن اتهام و بدبيني

6 مشاورت و مشارکت زير دستان در تصميم گيري

7 اصول گرايي

8 بهره گيري از وسايل مقدس

9 حاکميت قوانين الهي

10 شرافت انسان

نتيجه گيري

6 برنامه ريزي

محاسن و فوايد برنامه ريزي

فوايد برنامه ريزي از زبان پيشوايان دين

1 ممانعت از شتاب زدگي

2 درمان مشکلات و سختي ها

3 سرعت و کندي مناسب

4 پيش گيري از مانع پشيماني

انواع برنامه ريزي

تعريف و انواع برنامه

عناصر و ارکان برنامه

3 تعليم، تزکيه و حکمت

مشکلات کنترل

ز)ارزش يابي

مشکلات و موانع ارزش يابي مطلوب

ح) انگيزش

گفتار ششم

گسترهي شريعت در عرصه جامعه شناسي

مفاهيم، اصطلاحات و رشته هاي جامعه شناسي

الف) انديشهي اجتماعي

ب) فلسفهي اجتماع

ج) علم جامعه شناسي

د) فلسفهي جامعه شناسي

روي کردهاي متفکران اسلامي دربارهي جامعه شناسي

جامعه شناسي در قرآن و سنت

1 آيات مربوط به تاثيرگذاري جامعه بر فرد

2 آيات مربوط به تاثير گذاري فرد بر جامعه

اختلاف جوامع در قرآن

ارائهي الگوي مناسبي براي جامعهي سالم در قرآن

فهرست منابع و مآخذ

گستره شريعت - خسروپناه، عبدالحسین - الصفحة ١٠٨ - ١ فلاسفهي اسلامي

اينک با تفصيل بيش‌تري به ديدگاه‌هاي متفکران اسلامي در مسئله‌ي گستره‌ي شريعت مي‌پردازيم:

١. فلاسفه‌ي اسلامي

١-١. فارابي (٣٣٩-٢٥٨ ه ق): وي که از فلاسفه‌ي بزرگ اسلامي و معروف به معلم ثاني است، با تلفيق فلسفه و دين و حقيقت و واحد دانستن حقيقت ديني و حقيقت فلسفي، اختلاف دين و فلسفه را صوري دانست. وي براي ائتلاف فلسفه و دين، در فلسفه‌ي مشايي تجديد نظر کرد و آن را به کسوت افلاطوني درآورد، تا با مباني اسلامي همسازتر گردد. فارابي با اين روش توانست قلمرو دين را در حوزه‌ي وسيعي از نيازهاي دنيوي توسعه دهد و پيدايش مدينه‌ي فاضله‌ را به دين نسبت دهد. [١] وي به گونه‌اي مدينه‌ي فاضله را تعريف مي‌کند که رييس آن بايد فقه و حکمت بداند و با عقل فعال يا جبرييل، براي دريافت وحي ارتباط برقرار کند. [٢]

٢-١. ابن سينا (٤٢٨- ٣٧٠ ه ق): وي نيز با تمسک به فلسفه‌ي مشايي و تبيين مراتب چهارگانه‌ي عقل نظري، به ارتباط عقل مستفاد (نبي) با عقل فعال (جبرييل)، بصيرت نبوي را تبيين مي‌کند و قلمرو دين را در عرصه‌ي عبادات، معاملات و سياسات مي‌پذيرد؛ البته غايت اصلي دين را تحقق نظام اجتماعي و سياسي مي‌داند و با توجه به اجتماعي بودن انسان و نياز او به مشارکت اجتماعي و حاجتمندي اجتماع به سنت و قانون، وجود قانون‌گذار عادل را ضروري شمرده، سپس از طريق عنايت و حکمت الهي به ضرورت وجود قانون‌گذار نبوي فتوا مي‌دهد. وي فلسفه‌ي عبادات و اخلاقيات و معاملات در شريعت را نيز حفظ نظام اجتماعي و سياسي مي‌داند؛ زيرا انسان‌ها با اعمال و رفتار عبادي بهتر مي‌توانند حافظ نظام اجتماعي خود باشند. [٣]

٣-١. ابن رشد اندلسي (٥٩٥- ٥٢٠ ه ق): وي فيلسوف معروف‌ مشايي و موسس مکتب ابن رشديان در اروپاي قرون وسطاست که نسبت عموم و خصوص مطلق ميان حکيم و نبي برقرار کرده است؛ به اين بيان که، هر پيامبري حکيم است، ولي همه‌ي حکيمان

[١] انديشه‌هاي اهل مدينه فاضله، صص ٢٨٠- ٢٩٣.

[٢] المله، بند ٢٦، صص ٥٠- ٥٢، و تحصيل السعاده، ص ٢٩.

[٣] الشفاء الالهيات، المقاله العاشره، الفصل الثاني و الثالث، صص ٤٤١- ٤٤٥.