ترجمه مجمع البیان فی تفسیر القرآن (مترجم- بیستونی، محمد) - الشيخ الطبرسي - الصفحة ١٧٢ - معنى آيات

تقصير كرديم و نه وارد مسجد الحرام شديم، خداوند اين آيه را نازل فرمود و خبر داد كه خداوند در خواب به پيامبرش راست نشان داده است نه دروغ، و عاقبت مسلمانان وارد مسجد الحرام خواهند شد و بر اين معنى هم سوگند خورده ميفرمايد:

(لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرامَ) يعنى سال آينده حتما وارد مسجد الحرام خواهيد شد.

(إِنْ شاءَ اللَّهُ آمِنِينَ) ابو العباس ثعلب گويد: اينكه خداوند در مورد آنچه كه ميداند آن را مقيد به خواست خود كرده است براى آنست كه مردم در مورد چيزهايى كه آگاه نيستند هميشه اراده خداوند را با گفتن كلمه انشاء اللَّه استثناء كنند. از جبائى نقل شده است: كلمه ان شاء اللَّه در مورد وارد شدن به مكه بوده است، و بين نزول آيه و دخول مكه يك سال طول كشيده است، و در اين بين كسانى از مردم مرده بودند، بنا بر اين تقدير آيه اينست كه اگر خداوند بخواهد همه شما وارد مسجد الحرام خواهيد شد، زيرا خداوند ميداند كسانى از اين مردم پيش از رسيدن سال خواهند مرد يا بيمار خواهند شد و ديگر نميتوانند وارد مسجد الحرام شوند و لذا كلمه ان شاء اللَّه را اضافه نموده است تا در خبر تخلف نشده باشد.

و بعضى گفته‌اند استثناء داخل است در خوف و امن، اما در مورد اصل وارد شدن به مسجد الحرام جاى ترديد نيست، و تقديرش اينست (شما حتما وارد مسجد الحرام ميشويد، و اگر خدا بخواهد با امنيت وارد خواهيد شد) اين سه قول مربوط به اهل بصره بود.

ابو عبيده گفته است كه ان در اين آيه بمعنى اذ است يعنى اذ شاء اللَّه هنگامى كه خداوند در خواب به پيامبرش نشان داد وارد مسجد الحرام خواهيد