جوهری «مداراة» را به نرمی و نرم‌خویی معنا کرده است [٣٠٨]. صاحب لسان‌العرب در بیان معانی استعمالی این ماده، مهموزِ آن را به معنای پرهیز کردن از شرورات دیگران و معتلّ آن را به معانی نیرنگ دانسته است. او استعمال این ماده در باب «مفاعله» را به معناى مدافعه می‌داند.[٣٠٩] هم‌چنین زبیدی «دَارَأتُه‌ مدارأَةً» را به نگه‌داشتن و نرمش‌کردن معنا می‌کند.[٣١٠]

در مجموع، معنای مدارا، «مدافعه» است و معانی دیگر نیز به همین معنا برمی‌گردد، نرم‌خویی، نوعی رفتار برای دفع کردن آسیب‌های احتمالی دیگران است، و نگه‌داری، خودداری در مقابل بدیِ دیگران است که به دفع بدی‌های بعدی می‌انجامد. این واژه بیشتر در مباحث اخلاقی به کار می‌رود و منظور از آن، نرمی با مردم، حسن رفتار با آن‌ها و تحمل کردن ایشان است، تا از انسان دور نشوند و در عین حال، آفتی از آن‌ها به انسان نرسد.[٣١١]

مهموزِ این ماده، سه بار در قرآن کریم آمده است. خداوند در سورة «قصص» می‌فرماید:

أُولئِكَ يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ بِما صَبَرُوا وَ يَدْرَؤُنَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ وَ مِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ؛ آن‌ها كسانى هستند كه به‌خاطر شكيبايي‌شان، اجر و پاداش‌شان را دو بار دريافت مى‌دارند و به وسيلة نيكي‌ها، بدي‌ها را دفع مى‌كنند و از آنچه به آنان روزى داده‌ايم انفاق مى‌کنند.[٣١٢]

در آیة ٢٢ سورة «رعد» آمده:

وَ الَّذِينَ صَبرُواْ ابْتِغَاءَ وَجْهِ رَبهِّمْ وَ أَقَامُواْ الصَّلَوةَ وَ أَنفَقُواْ مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ سِرًّا وَ عَلَانِيَةً وَ يَدْرَءُونَ بِالحسَنَةِ السَّيِّئَةَ أُوْلَئكَ لهُمْ عُقْبىَ الدَّارِ؛ و آن‌ها كه به خاطر ذات (پاك) پروردگارشان شكيبايى مى‌كنند و نماز را برپا مى‌دارند و از آنچه به آن‌ها روزى داده‌ايم، در پنهان و آشكار، انفاق مى‌كنند و با حسنات، سيئات را از ميان مى‌برند؛ پايان نيك سراى ديگر، از آنِ آن‌هاست.‌