حدیث حوزه - حدیث حوزه - الصفحة ٣٠ - بهرههای یادکرد آثار در تألیفات شیخ صدوق(ره)
و نیز در کتاب عیون أخبار الرضا٧ میگوید: «و لهذا الحدیث طریق آخر أخرجته فی مدینة العلم».[٣٧]
٥. ارجاع به مجموعههای کاملتر
نیک روشن است که در هر کتابی، از موضوعات گوناگونی سخن گفته میشود. صدوق در برخی از موضوعاتی که به بحث میگذارد، مخاطب را به کتابی کاملتر- که در آن موضوع نگاشته است- راهنمایی میکند. برای نمونه، در کتاب کمالالدین و تمامالنعمة در باب ویژگیهای امام زمانf میگوید:
قال مصنف هذه الکتاب: و قد أخرجت ما روی فی علامات القائم٧ و سیرته و ما یجری فی ایامه فی کتاب السرّ المکتوم الی الوقت المعلوم.[٣٨]
فواید ذکر آثار
بیتردید، شیخ صدوق و نویسندگان دیگری که نام و نشانی کتابهای دیگرشان را در اثری میآوردند، به دنبال اهدافی بودند و امروزه فایدههای علمیِ این امر، نصیب محققان شده است. بهرههایی که شیخ صدوق با یادکرد خود از کتابهایش نصیب خوانندة آثارش میکند، در چند گروه جای میگیرند:
١. یکی از زمینههای مهم در پژوهشهای متون کهن، درستی یا نادرستی انتساب کتابها به نویسندگان آنها است. با پیشرفت علم و تلاش پژوهشگران در طول قرون و اعصار، روشن میشود که برخی از این انتسابها صحّت ندارد و بر نتیجههای علمیای که بهواسطه این انتساب حاصل آمده، خط بطلان کشیده شده است. چنانکه پس از قرنها روشن گردید که کتاب اثولوجیا، نوشتة افلوطین است نه ارسطو؛ یا اینکه کتاب الجمع بین الرأیین نوشتة فارابی نیست. و نیز پژوهشگری پس از قرنها شهرت انتساب کتاب الإختصاص به شیخ مفید، به اثبات رسانید که این کتاب نوشتة شیخ مفید نیست.[٣٩]
برای اثبات صحت انتساب کتابها به نویسندگان آنها، راههای گوناگونی وجود