حدیث حوزه - حدیث حوزه - الصفحة ٨٠ - پیشینه درایه در شیعه با بررسی کاربرد مصطلحات حدیثی در کتب اربعه

وجود دارد، می‌باشد. شایان ذکر است، برخی از اصطلاحات درایه‌ای نزد متقدمان (همچون شیخ طوسی)، آن طور که متأخران در کتب خود تعریف کرده‌اند، نیست، بلکه گاهی تنها معنای لغوی مد نظر ایشان بوده و یا اصلاً تعریفی متفاوت از تعریف متأخران داشته است.

مرسل

§   «أَنَّ هَذَا الْخَبَرَ مُرْسَلٌ‌ لِأَنَّ ابْنَ أَبِي نَجْرَانَ قَالَ عَنْ رَجُلٍ».[٢٦٦]

§   «لِأَنَّ هَذَا خَبَرٌ مُرْسَلٌ‌ لَمْ يُسْنِدْهُ إِلَى إِمَامٍ».[٢٦٧]

اصطلاح «مرسل» در درایه به دو معنای «خاص» و «عام» به کار می‌رود[٢٦٨] با دقت در کلام شیخ در موارد مذکور و نیز گونه‌های دیگر موجود در تهذیبین، می‌توان فهمید که مقصود ایشان از مرسل، همان معنای عام است.

مضطرب:

§   «هَذَا الْخَبَرَ مُخْتَلِفُ الْأَلْفَاظِ مُضْطَرِبُ‌ الْمَعَانِي أَلَا تَرَى أَنَّ حُذَيْفَةَ تَارَةً يَرْوِيهِ عَنْ مُعَاذِ بْنِ كَثِيرٍ عَنْ أَبِي‌عَبْدِاللَّهِ٧ وَ تَارَةً يَرْوِيهِ عَنْ أَبِي‌عَبْدِاللَّهِ٧ بِلَا وَاسِطَةٍ وَ تَارَةً يُفْتِي بِهِ مِنْ قِبَلِ نَفْسِهِ وَ لَا يُسْنِدُهُ إِلَى أَحَدٍ وَ هَذَا الضَّرْبُ مِنَ الِاخْتِلَافِ مِمَّا يُضَعِّفُ الِاعْتِرَاضَ بِهِ وَ التَّعَلُّقَ بِمِثْلِهِ».[٢٦٩]

«مضطرب» حدیثی است که از جهت متن یا سند، به‌طور گوناگون نقل شده باشد.[٢٧٠] با دقت در کلام شیخ می‌توان به هر دو قسم از این نوع پی برد؛ بدین صورت که عبارت: «مُخْتَلِفُ الْأَلْفَاظِ مُضْطَرِبُ‌ الْمَعَانِي» به اضطراب در متن[٢٧١] و عبارت: «ألَا تَرَى أَنَّ حُذَيْفَةَ تَارَةً يَرْوِيهِ عَنْ مُعَاذِ بْنِ كَثِيرٍ عَنْ أَبِي‌عَبْدِاللَّهِ٧ وَ تَارَةً يَرْوِيهِ عَنْ أَبِي‌عَبْدِاللَّهِ٧ بِلَا وَاسِطَةٍ وَ تَارَةً يُفْتِي بِهِ مِنْ قِبَلِ نَفْسِهِ وَ لَا يُسْنِدُهُ إِلَى أَحَدٍ» به اضطراب در سند اشاره دارد.