توضيح المباني في شرح مختصر المعاني - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٢٠٠ - جناس لاحق و اقسام آن

ذلكم بما كنتم تفرحون فى الارض بغير الحق و بما كنتم تمرحون‌ .

يعنى: اين گرفتارى شما در قيامت بسبب آنستكه شما در دنيا فرحناك بنافرمانى و سركشى خود بوده و نشاط مى‌نموديد.

شاهد در [تفرحون‌] و [تمرحون‌] است كه [فاء] و [ميم‌] در ايندو با هم متباين بوده و مخرجشان نيز با هم متقارب نيست و همانطورى كه ديده ميشود در وسط قرار گرفته‌اند.

سپس شارح در مقام انتقاد مى‌گويد:

و در متقارب نبودن [فاء] و [ميم‌] اشكال داريم زيرا هردو از حروف شفوى هستند و بدين ترتيب از نظر مخرج متقارب بحساب مى‌آيند.

و اگر مقصود از [تقارب‌] اين باشد كه بايد بحدّى مخرجشان به يكديگر نزديك باشد كه بتوان يكى را در ديگرى ادغام نمود بايد بگوئيم [هاء] و [همزه‌] كه از حروف متقارب محسوب ميشوند نيز اينطور نيستند.

٣- آنكه حرف اجنبى در آخر باشد مانند فرموده حقتعالى:

فاذا جائهم امر من الامن‌ ( وقتى به منافقين خبرى از كيفيّت جنگ قواى اسلام با كفّار كه عبارت باشد از آسودگى و امنيّت برسد ...).

شاهد در [راء] و [نون‌] از دو كلمه [امر] و [امن‌] است كه متباين و غير متقارب المخرج بوده و در آخر قرار گرفته‌اند.

شرح فارسى:

توضيح‌

قوله: متقاربين فى المخرج: مثلا هردو از حروف حلق بوده يا شفوى محسوب شوند.

قوله: سمّى الجناس مضارعا: زيرا دو حرف متباين از نظر