توضيح المباني في شرح مختصر المعاني - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١٨٠ - جناس تام و اقسام آن

تام خارج مى‌گردند چه آنكه هيئت كلمه عبارتست از كيفيّتى كه به اعتبار حركات و سكنات براى كلمه حاصل ميشود بنابراين دو كلمه ضرب و قتل هيئتشان يكى است اگرچه حروفشان با هم مختلف است بخلاف ضرب (به صيغه معلوم) و ضرب (بصيغه مجهول) زيرا ايندو حروفشان متّحد بوده ولى هيئتشان با هم مختلف است.

و مقصود از [ترتيب حروف‌] آنستكه برخى از حروف بر بعضى ديگر مقدّم و پاره‌اى از پاره‌اى ديگر مؤخر باشند و با اين قيد دو كلمه [الفتح‌] و [الحتف‌] از جناس تام خارج ميشوند زيرا ايندو كلمه اگرچه از نظر نوع و هيئت عدد حروف با هم متّفقند امّا از نظر ترتيب حروف با يكديگر تفاوت دارند.

سپس در مقام بيان اقسام جناس مى‌گويد:

دو لفظى كه در جميع امور مذكور با هم متفق هستند اگر از يك نوع كلمه بوده مثلا هردو اسم يا فعل و يا حرف باشند جناس را جناس مماثل گويند

شارح گويد:

اين تسميه از باب جرى بر اصطلاح متكلّمين است كه تماثل را به اتّحاد در نوع تفسير كرده‌اند و بهرصورت جناس مماثل مانند:

و يوم تقوم السّاعة يقسم المجرمون ما لبثوا غير ساعة .

مقصود از [السّاعة] قيامت بوده و از [ساعة] ساعتى از ساعات روز مى‌باشد بنابراين ترجمه آيه چنين ميشود:

روزى كه قيامت برپا ميشود گنه‌كاران قسم ميخورند كه در دنيا ساعتى از ساعات روز بيشتر درنگ نكرده‌اند.

شاهد در دو كلمه [الساعة] و [ساعة] است كه از قبيل جناس مماثل مى‌باشند.