توضيح المباني في شرح مختصر المعاني - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١١٩ - صنعت مذهب كلامى

است از آوردن حجّت و برهان جهت اثبات مطلوب به طريقه اهل الكلام مانند:

لو كان فيهما آلهة الّا اللّه لفسدتا .

و نيز مانند قول شاعر كه گفته است:

حلفت فلم اترك لنفسك ريبة تا آخر اشعار.

صنعت مذهب كلامى‌

شارح گويد:

و از جمله وجوه معنوى صنعت مذهب كلامى است و آن عبارتست از آوردن حجّت و برهان جهت اثبات مطلوب بطريقه اهل كلام و آن اين استكه:

بعد از تسليم مقدّمات حجّت و دليل مستلزم مطلوب باشد مانند آيه شريفه:

لو كان فيهما آلهة الّا اللّه لفسدتا ( اگر در زمين و آسمان خداهائى غير از حقتعالى مى‌بودند آسمان و زمين فاسد مى‌شدند).

بديهى است كه لازم يعنى فساد آسمان‌ها و زمين باطل است زيرا مقصود به فساد زمين و آسمان خروج آنها از نظامى كه داراى آن هستند مى‌باشد.

و همچنين ملزوم كه تعدد آلهه باشد نيز باطلست زيرا بطلان لازم جدا از بطلان ملزوم نمى‌باشد و بايد توجّه داشت كه اين ملازمه از قضاياى مشهوره صادقه‌اى استكه در خطابيات بآنها مى‌توان اكتفاء كرد نه قطعيّاتيكه در برهانيّات اعتبار شده‌اند.