نمی‌توان از برکات دین استفاده کرد . همه می‌دانیم که یکی از مسائلی که‌ مورد اعجاب محققین و مورخین جهان است شدت و سرعت تأثیر دین مبین اسلام‌ است در عصری که ظهور کرد ، هم به سرعت و در مدت کم نفوذ کرد و هم‌ تأثیرش عمیق و شدید بود که انقلابها و تحولهای سیاسی و فرهنگی که بعدها پیش آمد نتوانست آن را متزلزل کند ، رسول خدا از دنیا رفت در حالی که‌ مردم فوج فوج با کمال میل و رغبت به دین خدا وارد می‌شدند ( « یدخلون فی‌ دین الله افواجا ») [١] ولی تدریجا از تأثیر شدید آن کاسته شد . وقتی‌ که زمان خودمان را با زمان رسول اکرم مقایسه می‌کنیم می‌بینیم از حیث تحت‌ تأثیر واقع شدن مردم نسبت به دین ، تفاوت از زمین تا آسمان است . این‌ هم به نوبه خود مساله‌ای است ، یک مساله مهم اجتماعی است ، این تفاوت‌ علتی دارد ، آن علت چیست ؟ می‌دانیم بعضی‌ها پیش خود این طور خیال می‌کنند و این مساله را این طور حل می‌کنند که علت این است که عصر دین تدریجا منقضی می‌شود ، در آن عصر و آن عهد که تأثیر تعلیمات دین زیاد بود روح عصر و زمان آن طور تعلیمات‌ را ایجاب می‌کرد ولی حالا روح عصر و زمان طوری دیگر ایجاب می‌کند ، و ایجاب می‌کند که آن تعلیمات تدریجا از بین برود و چیز دیگر جای آن را بگیرد . این جواب ممکن است در نظر افرادی که دین را به منزله ابزاری از ابزارهای زندگی فرض می‌کنند که هر روز جای خود را به ابزاری بهتر و کاملتر می‌دهد پسندیده باشد ولی اصولا عرض می‌کنم که دین جزو

[١] نصر / [٢]