روح قطع نظر از قرآن بشویم مسأله دیگری است . ما فعلا روی قرآن بحث‌ می‌کنیم . شما فعلا باید روی قرآن بحث کنید و من بی‌میل هم نیستم ، بالاخره‌ مسأله‌ای است که ما روی آن غرض خاصی نداریم ، اگر رفقا مصلحت می‌دانند که روی خود مسأله روح هم به طور کلی بحثی کنیم بحث می‌کنیم . در کتاب ذره بی‌انتها گو اینکه از نظر خود آقای مهندس بازرگان بحثشان‌ ادامه بحثهای راه طی شده است ، ولی از نظر ما بکلی غیر از آن بحثهاست و بحث بسیار صحیحی است . از نظر ما این بحث ، صد در صد بحث صحیحی است‌ و رد نظریه‌ای است که ایشان در راه طی شده داده‌اند و ما بعد روی این قضیه‌ بحث خواهیم کرد و مطلب درست همان است . این که ایشان در آنجا اینهمه‌ روی کلمه " امر " در قرآن تکیه کرده‌اند ، اگر غیر از آقای مهندس‌ بازرگان می‌بود می‌گفتیم حتما حرفهای دیگران را که در چندین صد سال پیش‌ گفته‌اند ، از کتابهای دیگران برداشته‌اند در کتاب خودشان نقل کرده‌اند ، ولی چون می‌دانیم که [ استنباط ] ایشان با مراجعه به کتابهای دیگر نبوده ، از نظر من واقعا خیلی قابل تحسین بود که چیزی را که دیگران بعد از سالها دقت و مطالعه از قرآن استنباط کرده‌اند ، عین همان استنباط را ایشان‌ کرده‌اند ، البته با یک اختلافات جزئی که عرض می‌کنم . ایشان تعبیر می‌کنند که قبلا عالم را با دو عنصر توجیه می‌کردند و با دو عنصر جهان را نمی‌شود توجیه کرد ، عنصر دیگری [ نیز لازم است ] . یک‌ تصحیح مختصر باید کرد که آن چیزی را که خودشان امر یا روح می‌نامند ، به‌ صورت یک عنصر در عرض این دو عنصر ( که این سه تا بخواهند با همدیگر ترکیب شوند ) نمی‌شود تصویر کرد . البته آن هم تعبیر است ، نه اینکه سه‌ چیز با یکدیگر ترکیب می‌شوند و از مجموع مرکب یک شی‌ء درست می‌شود ، یک‌ چیزی است که بهترین تعبیر از تعبیرات امروزی تعبیر " بعد " است : یک بعد دیگر . فرق است بین اینکه بگوییم روح بعد دیگری است از انسان و اینکه بگوییم یک عنصر دیگری است از عناصر که [ انسان ] از مجموع عناصر ترکیب شده است . ابعاد با یکدیگر ترکیب نمی‌شوند ، ابعاد جهات مختلف‌ یک شخصیت‌اند ، ولی عناصر را معمولا ما در جایی می‌گوییم که اینها یک‌ واقعیت جدایی از همدیگر دارند و بعد می‌آیند با همدیگر ترکیب می‌شوند و مرکب به وجود می‌آورند . ابعاد ، شخصیت جدا از هم ندارند ، نه اینکه قبلا شخصیت جدایی داشته‌اند ، هر بعد قبلا وجود داشته ، بعد آمده‌اند با همدیگر ترکیب شده و ضمیمه شده‌اند و یک مرکب