فقط در حدود همان طبقه بندی که فرمودید قرآن کرده و دو دسته دلیل دارد ، اگر ما همان آیاتش را هم بفهمیم و روی آن بحث شود ، این بهترین راه‌ است برای اینکه با معاد آشنایی پیدا کنیم . استاد : راجع به قسمت اول که فرمودید ، من به آیه " « کما بدأکم‌ تعودون »" توجه داشتم ولی منظورم این نبود که حتی ماده " عود " هم‌ نیامده ، عرض کردم کلمه معاد به این وزن ( که به معنی زمان عود یا مکان‌ عود هست ) در قرآن نیست . راجع به آیات قرآن ، آنهایی که استقصاء کرده‌اند مدعی هستند ١٤٠٠ آیه‌ در قرآن راجع به معاد است ، یعنی در هیچ موضوعی و شاید در مسأله توحید این قدر آیه در قرآن نیامده و این قدر تأکید و اصرار نشده که در مسأله‌ معاد هست . ولی من ادعا نمی‌کنم معمای معاد از هر جهت حل شده است . مقصودم این است که جمع میان همه تعبیرات قرآن به طوری که کسی ادعا کند که همه تعبیرات را من می‌توانم بدون شک و دغدغه کاملا جمع کنم ، صد در صد نیست و الا افرادی هستند که از نظر خودشان مسأله معاد کاملا حل شده است و آیات قرآن را هم طوری توجیه می‌کنند که از نظر خودشان تأویل نیست ، توجیه واقعی است ولی ممکن است برای ما آن توجیه چندان قابل قبول نباشد و الا نه این است که برای همه افراد قضیه معاد لا ینحل است . من افرادی‌ را که به وضع کتابهایشان آشنا هستم شک ندارم که " « بالاخرش هم یوقنون " و به همه این محتواهایی که در قرآن آمده یقین دارند ولی طرز تصور و تلقی شان از این تعبیرات با تلقی عامه مردم در بعضی قسمتها قدری فرق‌ می‌کند . دیگران هم همین راه را رفته‌اند ، نه اینکه اگر ما آیات قرآن را عنوان می‌کنیم ، این ما هستیم که برای اولین بار می‌خواهیم از راه آیات‌ قرآن وارد شویم ، نه ، دیگران هم از همین راه رفته‌اند و اگر نظریاتی‌ دارند ، از یک طرف منشأ نظریاتشان الهاماتی بوده که از خود قرآن‌ گرفته‌اند ، و از طرف دیگر منشأ آن ، اشکالاتی بوده که به وجود می‌آمده و برای حل این اشکالات در تلاش بوده‌اند . ما هم که وارد می‌شویم ، باز از یک طرف یک الهاماتی از قرآن می‌گیریم ، و از طرف دیگر با یک اشکالاتی‌ مواجه خواهیم شد که اشکالات را باید حل کنیم . در اینکه بسیاری از مشکلاتی‌ که در قدیم وجود داشت امروز وجود ندارد ، یعنی یک مقدار راه معاد از نظر علوم نسبت به آنچه که در قدیم بوده صافتر شده ، بحثی نیست . مثلا یکی از مسائلی که در باب معاد هست که از نظر علم قدیم خیلی مشکل‌ بود و