پوسید ولی روحها در گرو سنگینی کارها و اعمال خودش است " « موقنة بغیب انبائها » " در حالی که یقین کرده است به خبرهای غیبی که در دنیا به او می‌دادند و آن وقت باور نمی‌کرد ، حالا یقین پیدا کرده که آنچه‌ گفته‌اند راست بود . " « لا تستزاد من صالح عملها و لا تستعتب من سیی‌ء زللها » " [١] در آن وقت به او نمی‌گویند یک مقدار عمل صالح بیشتر کن‌ ، چون دیگر آنجا جای عمل نیست و کارهای بدی هم که کرده است ، دیگر اینجا فایده ندارد که بگوید ببخشید و توبه و استغفار می‌کنم ، فایده‌ای‌ ندارد .
غرضم این دو جمله است که می‌فرماید: " « صارت الاجساد شحبة بعد بضتها» " بدنها ، استخوانها پوسیده است ولی روحها در گرو اعمال هستند، در حالی‌ که در آنجا یقین کرده‌اند به چیزهایی که در دنیا یقین نمی‌کردند . [ آیا ] این درست نمی‌رساند که در نظر امیرالمؤمنین مسأله روح یک مسأله است و مسأله جسد مسأله دیگری ، آدم وقتی که مرد بدنش می‌پوسد و روحش در دنیای‌ دیگری باقی است ، آن وضعی دارد و این وضعی ؟ خطبه ١٠٧ هم راجع به میت در حال احتضار است ، می‌فرماید : " « یردد طرفه بالنظر فی وجوههم » " در حال احتضار چشمهایش را این طرف و آن‌ طرف بر می‌گرداند ، به چهره بازماندگانش نگاه می‌کند . در نهج البلاغه این‌ طور آمده که گوشش نمی‌شنود . از جمله‌های اینجا شاید جای دیگر هم استفاده‌ شود که میت در حال احتضار ، گوشش زودتر از چشمش از کار می‌افتد . حالا من نمی‌دانم چه فلسفه‌ای دارد و چگونه است ؟ " « یری حرکات السنتهم و لا یسمع رجع کلامهم » " می‌بیند [ اطرافیان ] زبانهایشان حرکت می‌کند اما صدایشان را نمی‌شنود . " « ثم ازداد الموت التیاطا » " باز مرگ چنگهای‌ خودش را بیشتر فرو می‌برد " « فقبض بصره » " دید را هم از او می‌گیرد " « کما قبض سمعه » " همچنانکه شنوایی را از او گرفته بود " « و خرجت الروح من جسده » " و روح از جسد او بیرون می‌رود . " « فصار جیفة بین اهله » " بعد از آن یکمرتبه همین انسان موجود زنده به یک مردار در میان خانواده تبدیل می‌شود . بعد از تعطیل حواس [ آیا ] از این تعبیر " « و خرجت الروح من جسده » " استنباط نمی‌شود که از نظر امیرالمؤمنین‌ ماهیت حقیقی مرگ ، خروج روح از بدن است ؟ خطبه مختصر دیگری هست که حضرت راجع به توصیف ملک الموت سخن‌

[١] نهج البلاغه ، خطبه . ٨١