سال پیش این شبهه را طرح کرده‌اند . همین هم که الان گفتم همان بود ، چیز دیگری نبود ، تعبیر دیگری از آن مطلب بود . این را طرح کرده‌اند ، حالا که‌ طرح کرده‌اند م ا بگوییم آرامش خیال خودمان را بهم نزنیم ؟ ! جواب ندهیم‌ ؟ ! نمی‌دانم ، اگر می‌گویید نگویید ، نمی‌گوییم ولی اگر در اینجا نگوییم ، در جای دیگر از ما می‌پرسند . و اما آن مسأله که فرمودید ، راست است ، خوب است که ما اول آیات‌ قرآن را در این زمینه بخوانیم ، بعد ببینیم از همه این آیات یک فکر ساده‌ای می‌فهمیم ؟ حالا می‌خواهد اشکال داشته باشد ، می‌خواهد اشکال نداشته‌ باشد . اول ما ببینیم که این طور است یا نه ، خود آیات قرآن از نظر مفهوم برای ما سؤال به وجود می‌آورد ؟ اگر دیدیم آیات قرآن خودش یک‌ مطلب ساده‌ای را دارد می‌گوید ، این را به صورت یک امری که قرآن گفته‌ طرح می‌کنیم ، بعد می‌رویم سراغ اشکالاتش ، اشکالاتش را توانستیم جواب‌ بدهیم جواب می‌دهیم ، نتوانستیم می‌گوییم چیزی که پیغمبر گفته ما قبول‌ می‌کنیم . مگر همه اشکالات را ما باید حل کنیم ؟ بعد خواهند آمد و اشکالات‌ را حل خواهند کرد . اما عمده مطلب این است که مسأله معاد فی حد ذاته ، در واقعیت خودش‌ یک مسأله‌ای بوده که نمی‌توانسته به آن سادگی بیان شود . این مسأله به‌ تعبیری البته تشبیه است نظیر این است که بچه‌ای که در رحم است و با نظام خاص زندگی رحمی دارد زندگی می‌کند ، نه چشمش باز است جایی را ببیند ، نه با گوشش چیزی را می‌شنود ، نه از راه دهان تغذی می‌کند ، نه‌ تنفس می‌کند ، بخواهند درباره زندگی بعد از تولد با او صحبت کنند . با آن معلوماتی که او در زندگی جنینی دارد ، امکان ندارد بتواند آنچه را که‌ در زندگی بعد از تولد است به حقیقت دریافت کند . پس ناچار با او یک‌ مقدار هم با زبان خودش صحبت شده است . از کجا می‌گوییم با زبان خودش‌ صحبت شده ؟ به قرینه بعضی حرفهای دیگری که هست . این چیزها بوده که تصورها را درباره معاد متفاوت کرده و هر کسی در حد خودش [ تصوری از این مسأله دارد ] . این مثل خود مسأله خداست . همه‌ معتقد به خدا هستند ولی اگر کسی محتواهای این افکار را بیرون بریزد ، می‌بیند از زمین تا آسمان متفاوت است . همه می‌گویند خدا ، به حسب ذوق و غریزه فطری هم خدا را عبادت می‌کنند ، در عمق دلشان هم خدا را عبادت‌ می‌کنند ، ولی او خدا را یک شکل داده و یک تصویر دارد ، آن یکی تصویر دیگری و . . . به طوری که او خدای این را قبول ندارد ، این خدای‌