یک سلسله استدلالهای دیگر هم در قرآن هست که همان نظام موجود و مشهود را دلیل بر قیامت قرار می‌دهد . در اول سوره حج و مؤمنون هست که ایها الناس ! اگر در بعث و در قیامت شک و ریب دارید ، پس ببینید خلقت‌ خودتان را ، بعد خلقت خود ما را می‌گوید که شما را از نطفه آفریدیم ، نطفه را از خاک آفریدیم ، بعد نطفه را به علقه و علقه را به مضعه تبدیل‌ کردیم ، بعد برای مضعه استخوان قرار دادیم ، بعد گوشت پوشاندیم ، بعد شما را به صورت طفل در آوردیم ، " « ثم انکم بعد ذلک لمیتون ٠ ثم انکم‌ یوم القیامة تبعثون »" [١] همچنین کأنه همین راهی را که تا حالا آمده‌اید ادامه می‌دهید تا منتهی می‌شود به قیامت .
پس سر اینکه معاد را جزء اصول دین قرار داده‌اند ، نه صرف [ این بوده‌ که معاد ] یکی از ضروریات دین و از توابع نبوت بوده است ، بلکه یک‌ مسأله‌ای بوده که راه استدلال بر آن لا اقل تا اندازه‌ای باز بوده و قرآن‌ می‌خواسته است که مردم به مسأله قیامت [ به عنوان یک مسأله مستقل‌ اعتقاد پیدا کنند ] .

پیوستگی زندگی دنیا و آخرت

انسان در آن دنیا آنچنان است که اینجا خودش را بسازد ، اینجا اگر خودش را کامل بسازد آنجا کامل است ، اگر ناقص بسازد ناقص است ، اگر خودش را کور قرار بدهد آنجا کور است و اگر خودش را کر قرار بدهد آنجا کر است و اگر خودش را از صورت انسانیت خارج کرده باشد و به صورت‌ حیوانی از انواع حیوانات دیگر در آورده باشد ، در آنجا به صورت همان‌ حیوان محشور می‌شود . این هم مسأله سوم ، یعنی رابطه و پیوستگی بسیار شدید میان زندگی دنیا و زندگی آخرت ، که فرمود : " « الدنیا مزرعة الاخرش » " [٢] . تنها این جمله نیست ، هزارها جمله [ هست ] ، اصلا هر چه‌ درباره معاد آمده در همین زمینه " « الدنیا مزرعة الاخرش » " آمده است‌ . اساسا نظام آنجا با نظام اینجا فرق می‌کند . اینجا نظام ما نظام اجتماعی‌ است ، به این معنا که افراد واقعا در سعادت و شقاوت یکدیگر شریک و مؤثرند ، یعنی عمل خوب من می‌تواند شما را خوشبخت

[١] مؤمنون / ١٥ و . ١٦ [٢] حدیث نبوی ، کنوز الحقایق ، مناوی ، باب دال .