می‌بیند خیلی بیش از آن چیزی که فکر می‌کرده لذت دارد . آن ایرادی هم که‌ به بهشت می‌کنند وارد است ، منتها جوابهای دیگری دارد ، همان طور که‌ فرمودید بهشت ، نوع لذائذش بکلی فرق می‌کند .
استاد : در مورد ایرادها یا سؤالهای آقای مهندس ، من هم باید بگویم‌ حرفهای ایشان را درست نفهمیدم [١] ! مسأله اولی که ایشان طرح کردند ، می‌گویند که اینها یک فرضیه است ، یعنی به اصطلاح یک سوء ظنی دارند قهرا این سوء ظن به آقای مهندس بازرگان هم هست که چون یک مفروضاتی در دین و مذهب هست ، امثال ما می‌خواهیم توجیه کنیم و ناچار می‌آییم این حرف را می‌زنیم و الا از جنبه علمی ثابت نیست .
من عرض می‌کنم مقصود شما از جنبه علمی چیست ؟ اولا ضرورتی ندارد که هر چیزی اول از جنبه علمی ثابت باشد ، به این معنا که اول علما قبول کرده‌ باشند تا بعد ما به پیروی از آنها قبول کرده باشیم . اگر یک استدلالی از نوع همان استدلالهایی باشد که علما در جاهای دیگر می‌کنند و ما در اینجا استدلال کنیم ، باز شما می‌گویید قبول نیست ؟ اصلا علم چطور می‌تواند وجود قوه ( به معنای نیرو ) را اثبات کند ؟ مگر خود نیرو اساسا یک فرضیه‌ نیست ؟ آیا شما نیرو را به عنوان یک پدیده جدا از ماده می‌توانید بررسی‌ کنید و مثلا آن را از ماده جدا کنید ، بعد تجزیه‌اش کنید و زیر میکروسکپ‌ آن را ببینید ؟ یا اینکه نه ، این خودش یک استدلال روشنی است ؟ شما الان‌ به حیات به عنوان یک نیرو و شیئی که مبدأ این آثار و خواص است و اعتقاد دارید ، در صورتی که خود حیات را علم چطور می‌تواند اثبات کند ؟ علم فقط یک سلسله آثار می‌بیند که اگر علم نخواهد از حدود حس تجاوز کند ، بیانش در مسائل فوق العاده محدود می‌شود . اگر علم بخواهد به‌ محسوسات و تجربیاتش قناعت کند ، اول چیزی که نباید حرفش را بزند خود مسأله علیت و معلولیت است . علیت و معلولیت پیوندی است که الان علما آن را قبول دارند ، پیوند تأثیر و تأثر به معنای اینکه [ شی‌ء ] دوم که‌ نامش معلول است وابستگی واقعی وجودی

[١] گفته‌اند مرحوم حاج شیخ عبدالکریم می‌آمد درس ، آمد خیابان را قطع‌ کند ، یک آدمی رسید و شروع کرد یک خواب خیلی مفصلی را برای ایشان نقل‌ کردن در فضیلت ایشان . حاج شیخ هم فهمید که این آدم کلاشی است و پول‌ می‌خواهد . حرفهایش را خوب گوش کرد و وقتی به آخرش رسید که حالا منتظر بود که آقا دست در جیب ببرد و یک پولی به او بدهد ، آقا گفت ان شاء الله من هم یک خوابی برای تو ببینم !