است گواینکه مادی نیست ، دیگر از این اشکال فارغ بودند ، می‌گفتند دیگر واقعا به این بدن کاری نیست . به هر حال از نظر مسأله بقای شخصیت ، نه‌ این دسته دچار اشکال می‌شدند نه آن دسته ، چون می‌گفتند شخصیت ما به روح‌ ماست . ولی فرض این است که باز آن فرضیه‌ها فی حد ذاته اشکالات دیگری‌ داشت و آن این بود که قرآن در عین اینکه مردن را انتقال روح از این بدن‌ به عالم دیگر تلقی می‌کند ولی در عین حال نص صریح قرآن است که مردم در قیامت از همین قبرها برانگیخته می‌شوند ، این مسأله را چطور حل کنیم ؟

نقد نظرات مهندس بازرگان

من ، هم درس دینداری را مطالعه کردم ( که آقای مهندس بحثی درباره‌ آخرت کرده‌ا ند ) و هم ذره بی‌انتها را . راه طی شده را اخیرا نگاه نکردم‌ . خیال می‌کنم آنچه در درس دینداری هست با آنچه که در راه طی شده هست‌ تطبیق می‌کند . در درس دینداری طوری مطلب را بیان کرده‌اند که با آنچه که‌ در ذره بی‌انتها هست متفاوت است . در ذره بی‌انتها آخرت با مسأله‌ حکومت عنصر سوم توجیه می‌شود ولی آنجا چون پای عنصر سوم [ در میان ] نیست در واقع ما از همین نظام دنیا خارج نمی‌ش ویم ، در همین نظام دنیا هستیم . من حالا قسمتهایی که در آنجا هست عرض می‌کنم ، بعد خود آقای‌ مهندس توضیح بدهند که مقصودشان چه بوده است . در اینجا به نظر ما می‌رسد که از نظر بقای شخصیت اشکال زیادی دارد و نمی‌شود آن را توجیه کرد . بحثی دارند تحت عنوان " اثبات قیامت " که در واقع بیشتر رفع‌ استبعادات است ولی عنوانش " اثبات قیامت " است . من خودم داخل‌ پرانتز نوشته‌ام " رفع استبعادات " برای اینکه بدانم مطلب از همین‌ قبیل است . مسائلی را ذکر می‌کنند در مقدمه اثبات قیامت یا برای رفع‌ استبعاد قیامت ، یعنی یک چیزهایی از همین نظام موجود در دنیا ذکر می‌کنند ، یکی مسأله تولید مثل در انسان و سایر موجودات زنده را ذکر می‌کنند ، مثل اینکه قدم به قدم می‌خواهند [ ذهن ] ما به سوی قیامت [ نزدیک شود ] ، می‌گویند یک چیزی در این دنیا وجود دارد و آن مسأله تولید مثل در انسان است ، یعنی ما از اینجا می‌فهمیم که یک ذره ناچیز در همین‌ دنیا در شرایط مساعد به صورت یک موجود زنده بزرگی در می‌آید . پس معلوم‌ می‌شود چنین چیزی الان در این دنیا وجود دارد که وارث