متکلمین است . متکلمین همیشه می‌خواهند مقایسه کنند عدالت خدا را به‌ عدالت یک حاکم دنیوی و اداره عالم را به اداره اجتماع انسان ، و قهرا مجازاتهای اخروی را هم از نوع کیفرهای این دنیا می‌خواهند حساب کنند . ما در آنجا گفته‌ایم اصلا اگر این طور باشد ، [ کیفر ] در قیامت تقریبا موضوع‌ ندارد ، نه اینکه مدت و شدتش زیاد است ، اصل آن غلط است . قرآن‌ می‌گوید اینها در آخرت باید مجازات ببینند تا حیات دنیایشان با آن‌ توجیه شود و حال آنکه بر اساس بیان متکلمین اصل آن کار غلط است ، خود دنیا بیشتر قابل توجیه است تا آن کار ، چرا ؟ چون اصلا مجازات برای‌ چیست ؟ حکمت مجازات در این دنیا چیست ؟ یکی از دو چیز است : یا تشفی‌ است ، عقده خالی شدن است ، که خود عقده خالی شدن هم یکی از این جنبه‌ است که ناراحتی فرد سلب می‌شود ، و دیگر از این جنبه که اگر عقده در کسی‌ که ظلم بر او وارد شده باقی بماند ، بعد به اجتماع صدمه می‌زند ، یعنی اگر عقده‌اش در مورد جانی خالی نشود ، در مورد غیر جانی خالی می‌شود . این‌ مضمون عجیب ، در دعای حضرت رسول ( ص ) هست [١] : « اللهم اقسم لنا من خشیتک ما یحول بیننا و بین معصیتک و من طاعتک‌ ما تبلغنا به رضوانک و من الیقین ما یهون علینا به مصیبات الدنیا ، اللهم امتعنا باسماعنا و ابصارنا و قوتنا ما احییتنا و اجعلها الوارث‌ منا و اجعل ثارنا علی من ظلمنا » [٢] .
فرض بر این شده که این انتقامها از دل آدم بیرون می‌آید . حالا که‌ بناست انسان وقتی که از ظالم ظلم دیده ، انتقام بکشد معمول مردم این‌ طورند ، نگویید عده‌ای اینها را در روح خودشان حل می‌کنند ، آدم ظلم می‌بیند ، عقده پیدا می‌شود این عقده را اگر روی ظالم خالی نکند ، جای دیگر خالی‌ می‌کند . " « و اجعل ثارنا علی من ظلمنا » " یعنی " لا علی غیر من ظلمنا " . کأنه فرض شده این ثار بالاخره بیرون می‌آید ، حالا که بناست بیرون‌ بیاید ، پس چرا خود ظالم را نگیرد و غیر ظالم را بگیرد ؟ یک فلسفه کیفرهای دنیوی ، عقده خالی شدن‌هاست . آن دنیا دیگر صحبت‌ این حرفها نیست ، بعد از میلیاردها سال ، روز و انفساست ، هر کسی به‌ فکر یک ذره سعادت

[١] دعای خیلی خوبی است که من همیشه آن را در قنوتها و غیر قنوتها می‌خوانم . در ماه شعبان وارد است ولی برای همیشه خوب است . [٢] انتقام ما را روی ظالم ما قرار بده .