قرآن یک سلسله استدلالها در مورد قیامت دارد که ما باید این استدلالها را بررسی کنیم ، ببینیم روی چه منطق و پایه‌ای می‌تواند باشد . بعضی از استدلالهای قرآن شاید فقط رفع استبعاد است ، یعنی منکرین مطلب را بعید می‌شمردند ، قرآن می‌گوید این چه استبعادی است که شما دارید می‌کنید ؟ ! می‌گفتند انسان همینکه مرد مرد ، استخوانش هم که پوسید : " « و ضرب لنا مثلا و نسی خلقه قال من یحیی العظام و هی رمیم ٠ قل یحییها الذی انشاها اول مرش »" [١] . در این جاها که آنها استبعاد می‌کنند ، قرآن به قول‌ آن شاعر می‌گوید "

ز اولین بار نیست مشکلتر

" ، همو که اولین بار آن را خلق کرد ، برای دومین بار هم آن را ایجاد می‌کند ، یعنی مفهوم آیه جز رفع استبعاد و استناد به قدرت کامله الهی‌ نیست و بیش از این که در مقابل قدرت کامله الهی و در مقابل آنچه قبلا دیدید این استعجاب شما استعجاب بی جهتی است ، مفهومی ندارد .
یک سلسله آیات دیگر داریم که بیش از حد رفع استبعاد است و می‌خواهد بگوید این همان نظام موت و حیات مشهود شماست ، چیز تازه‌ای نیست ، یک‌ چیزی نیست که شما نمونه‌اش را ندیده باشید . هر چیزی را تا انسان ندیده‌ ، شاید برایش ناشدنی است ولی وقتی که دید می‌گوید هست . می‌گویند ادل‌ دلیل بر امکان یک شی‌ء وقوع آن است . آن آیات هم سلسله آیاتی است که‌ مسأله موت و حیات مکرر یا مسأله حیات زمین را بعد از موتش یا تطورات‌ حیات خود انسان را ذکر می‌کند ، که این هم باز جزء بخشهایی است که بعد عرض می‌کنیم .
یک بخش را ما می‌خواستیم امروز عرض کنیم و آن بخش این است که در پنج شش آیه از قرآن در سوره‌های مؤمنون ، جاثیه ، دخان ، ص و انبیاء ، طرز استدلال شکل استدلالهای کلامی و فلسفی را دارد . حالا یک آیه‌اش را برایتان می‌خوانم .
در سوره مبارکه " « قد افلح المؤمنون »" بعد از آن آیاتی که راجع به‌ برزخ بود که عرض کردیم می‌فرماید : " « ا فحسبتم انما خلقناکم عبثا و انکم الینا لا ترجعون ٠ فتعالی الله الملک الحق لا اله الا هو رب العرش‌ الکریم »" [٢] . حالا ما هستیم و مفهوم این آیه : آیا گمان

[١] یس / ٧٨ و . ٧٩ [٢] مؤمنون / ١١٥ و . ١١٦