به هر حال فرض کنید ما از آن آیات هم صرف نظر کنیم ، به لفظ روح و به لغت روح هم ابدا کار نداریم ولی آیا از این آیات [ که ذکر شد ] واقعا استنباط می‌شود که ماهیت مردن انتقال است ؟ اگر ماهیت مردن‌ انتقال و حیات بعد از این حیات است ، آدم قسم حضرت عباس می‌خورد که‌ این ، پیکر مرده است ، این پیکر که نمی‌شود گفت [ زنده است ] . قرآنی‌ که همیشه دم از رفات بودن [١] می‌زند ، می‌گوید همین پیکر زنده است ؟ و این یک امر بسیار واضح و طبیعی است .
پس قرآن به یک حقیقتی قائل است ، اسمش را هر که هر چه می‌خواهد بگذارد ، خود قرآن در بعضی جاها اسمش را نفس گذاشته و در بعضی جاها روح‌ . از آن جهت به آن روح می‌گوید که جنبه مافوق جسمانی دارد ، و از آن جهت‌ به آن نفس می‌گوید که خود انسان است ، چون اصل معنای نفس یعنی خود .
وقتی می‌گوییم " جائنی زید نفسه " زید آمد ، نفس زید آمد یعنی خودش‌ آمد ، خود خودش آمد ، یعنی وقتی می‌گویم " زید آمد " خیال نکن که مثلا نوکرش آمده می‌گویم زید آمده ، پسرش آمده می‌گویم زید آمده ، یا نامه‌اش‌ آمده می‌گویم زید آمده ، نه ، " جائنی زید نفسه " خودش آمده . همان‌ کلمه " خود " ی است که ما می‌گوییم . اینکه به روح " نفس " گفته شده‌ است روی این حساب است که [ قرآن ] آن " خود " بشر را به آن نفس‌ می‌داند . آن خود واقعی و منش واقعی و شخصیت واقعی انسان به همان " ²نفخت فیه من روحی »" است و بدن جنبه آلت و عاریت دارد و چیزی شبیه‌ لباس [٢] برای آن است .

اشکال کافران و پاسخ قرآن

آیه‌ای در قرآن هست که از آن نکته‌ای در همین زمینه استفاده می‌شود ، قبلا خواندم . آیه در سوره " الم سجده " است که از زبان کافران نقل می‌کند : " « و قالواء اذا ضللنا فی الارض ائنا لفی خلق جدید بل هم بلقاء ربهم‌ کافرون »" [٣] گفتند آیا آن وقت که ما در زمین گم شدیم ، باز هم بار دیگر خلق می‌شویم ؟ ( در بعضی آیات دیگر ، کفار تکیه‌شان روی این مسأله‌ است که مگر می‌شود یک استخوان پوسیده را دو مرتبه آورد زنده‌اش‌

[١] [ رفات یعنی پوسیده ] . [٢] اگر می‌گوییم لباس ، چون لفظ دیگری نداریم . [٣] سجده / . ١٠