معاد - مطهری، مرتضی - الصفحة ٣٠
- یک تذکری در قسمت اول صحبت جناب آقای مطهری داشتم که اصولا معاد را باید در ردیف توحید و نبوت قرارداد یا کمی جنبه تعبدی دارد ؟ بنده عقیده دارم نظر آن عدهای که گفتهاند جنبه تعبدی دارد صحیحتر است ، یا اگر هم صد در صد جنبه تعبدی نداشته باشد و در ردیف نماز و روزه نباشد ، مسلما در ردیف توحید و نبوت هم نیست ، برای اینکه ما اینها را به عنوان اصول میپذیریم و متمایز میکنیم ولی اعتقاد به معاد جنبه ضرورت و تعبد دارد و فقط باید دلایل نفی آن را رد کرد ، یعنی اگر ما فقط مشکلاتی را که به لحاظ علمی یا عقلی پیش میآید رفع کنیم ، کافی است برای اینکه به استناد گفته پیغمبر که او را صادق میدانیم ، همان طوری که بوعلی گفته اعتقاد به معاد داشته باشیم و استدلال معاد در حقیقت حول رد دلایل نفی معاد دور میزند . اما مسأله دیگر راجع به خود معاد است . من استدعایم از آقای مطهری این است که اول ببینیم یک فرد مسلمان نسبت به معاد ، نسبت به قبر ، نسبت به برزخ چه جور باید عقیده داشته باشد که اگر خلاف این عقیده را داشت به ایمان و اعتقاداتش ایراد وارد است . بعد که این را فهمیدیم ، آنوقت برویم سراغ استدلالاتش . نکته آخر اینکه در باب معاد اگر ما ایرادی به نظرمان میرسد و نمیتوا نیم به آن جواب بدهیم ، حتی الامکان آن را طرح نکنیم ، چون معاد جزء مسائلی است که روی هم رفته حول آن درجهای از یقین حاصل شده و اگر ایجاد اشکال ، در این یقین خللی ایجاد کند که نتواند رفعش کند مثبت نخواهد بود . استاد : راجع به قسمت اول بیان ایشان ، میشود گفت که آنچه خودتان در آخر گفتید ، آنچه را که اول فرمودید رد میکند ، برای اینکه فرمودید لا اقل ما در باب معاد مشکلاتش را باید حل کنیم ، همان مشکلات را که بخواهیم حل کنیم ، ناچاریم به اینکه در باب معاد یک نوع فرضیه خاصی را بپذیریم و روی آن فرضیه هم استدلال کنیم . ایندو از هم منفک نیست . پس ما تا یک نوع خاصی تصور درباره معاد نداشته باشیم ، نمیتوانیم اشکالاتش را حل کنیم . وقتی ما در مقام حل اشکالات برآییم ، باید آن را به شکل خاصی تصور کنیم و همان شکل خاص تصور کردنهاست که به ما یک فرضیه مخصوصی در باب معاد میدهد . این مطلب را هم عرض کنم که مقصودم این نبود که اساسا مسأله معاد به هیچ وجه تعبدی نیست و ما آن را صد در صد و مستقلا مثل مسأله توحید میتوانیم دریابیم . خودم هم در ضمن حرفهایم عرض کردم که اصلا معاد را پیغمبران ارائه