معاد - مطهری، مرتضی - الصفحة ٢٣
روحها بار دیگر به همان بدنهایی که بودهاند و پوسیدهاند و متفرق و خاک شدهاند . بعضی دیگر معاد را به همان معنی عود الی الله میگیرند ولی میگویند عود ارواح الی الله ، جسم که عودی ندارد به سوی خدا ، برای جسم معنی ندارد بگوییم به سوی خدا باز میگردد ، روح است که میتواند درجات و مراتبی را طی کند که به حسب آن درجات و مراتب به نشئه ربوبی نزدیکتر باشد و بنابر این قیامت یعنی بازگشت ارواح به سوی خدا . صرف این مطلب را بخواهیم بگوییم ، میشود معاد روحانی مطلق که این بر خلاف ضرورت تعلیمات انبیاست ، یعنی در تعلیمات انبیاء درست است که گفتهاند عود به سوی پروردگار ، ولی برای این عود شکل هم معین کردهاند ، آن شکلی که معین کردهاند صد در صد روحانی نیست . مسأله معاد در میان قدمای فلاسفه اصلا مطرح نبوده ، یعنی اصلا معاد را انبیاء آوردهاند نه فلاسفه . حتی ارسطو خودش قائل به فنای روح است و ابدا معتقد به بقای ارواح و عود ارواح و این حرفها نیست و روح را یک موجود فانی و قابل فنا میداند . حکمای اسلامی از قبیل بوعلی طور دیگری معتقدند ، بوعلی میگوید که از نظر برهان علمی و برهان عقلی ، ارواح باقی میمانند و بازگشت میکنند به سوی خداوند و سعادت و شقاوت آنها هم سعادت و شقاوت معنوی و عقلانی است ، یعنی لذتها و المها ، لذتها و المهای عقلانی است ( یعنی از نوع لذتی است که عقل میبرد و از نوع رنجی است که عقل میبرد ، نه از نوع لذت و المی که انسان از راه جسم میبرد ) . ولی بعد میگوید این راهی است که ما از طریق علمی میتوانیم طی کنیم ، این قدر میدانیم که روح انسان فانی نمیشود و باقی میماند و در جهان دیگری یا معذب است یا متنعم ، ولی آن مقداری که ما از راه دلیل علمی میتوانیم بفهمیم این است که فقط عقل انسان ( یعنی قوه عاقله انسان ) باقی میماند ، سایر قوای انسان هر چه هست ، همه معدوم میشوند و قوه عاقله به صورت یک امر مستقل و یک شیء مستقل و یک شخصیت مستقل که شخصیت واقعی انسان هم همان عاقلهاش هست باقی میماند . ولی بعد میگوید لکن معاد جسمانی هم چیزی است که پیغمبر به آن خبر داده است ، صادق به آن خبر داده است ، ما معاد جسمانی را هم قبول میکنیم به اعتبار اینکه مخبر صادق به آن خبر داده است . پس در واقع این طور میگوید که دلیل علمی و عقلی ، ما را فقط در حد معاد روحانی راهنمایی میکند ولی اینکه معاد جسمانی باشد ، چیزی است که ما از راه عقل نمیتوانیم کشف کنیم ولی چون مخبر صادق خبر داده