یا هیچ جا رجوع به معنای [ بازگشت ] بعد از معدوم شدن نیامده ، بلکه‌ تعبیر این است : " « انا لله »" ما از آن خدا هستیم ، " « و انا الیه راجعون »" [١] و ما به سوی او بازگشت می‌کنیم . پس کلمه معاد را هم اگر ما به کار ببریم ، اگر به معنی عود الی الله استعمال کنیم ، آنوقت با تعبیرات قرآنی ، خوب منطبق می‌شود . یا این تعبیر : " « و ان‌ الی ربک المنتهی »" [٢] و اینکه نهایت و تمامیت و پایانی به سوی‌ پروردگار است ، یعنی به سوی او همه چیز پایان می‌یابد ، " « ان الی ربک‌ الرجعی »" [٣] . و امثال این تعبیرات .

. ٣ عود ارواح به خداوند

محدثین متشرعه مثل مرحوم مجلسی ادعا می‌کنند که اجماع همه اهل ادیان‌ است بر معاد به معنی عود ارواح به اجساد ، ولی عده‌ای می‌گویند نه ، ما اجماع داریم ولی نه اجماع به صورت عود ارواح به اجساد ، بلکه به معنی‌ عود به سوی پروردگار . حالا این عود به سوی پروردگار ، آیا مستلزم عود ارواح به اجساد است یا شکل دیگری ، بعد باید ببینیم ولی آنچه که قرآن‌ گفته است ، از قیامت تعبیر کرده به وقتی ، به روزی یا به نشئه‌ای که در آن نشئه انسانها به خدا بازگشت می‌کنند ، یعنی چه انسانها به خدا بازگشت‌ می‌کنند ؟ اصلا آمدن از خدا یعنی چه و بازگشت به سوی خدا یعنی چه ؟ ولی هر چه هست ، قرآن این طور گفته است ، حتی از قیامت تعبیر به " القاء الله " کرده است ، منکرین قیامت را منکرین لقاء پروردگار نامیده : " « الذین کذبوا بلقاء الله »" [٤] یا : " « بل هم بلقاء ربهم کافرون‌ " [٥] ، تعبیرات قرآن چنین تعبیراتی است .
البته ما بدون اینکه بخواهیم رد یا قبول کرده باشیم ، [ نظریات مختلف‌ را بیان می‌کنیم ] . همه اینها معتقدند که تفسیر ما درباره معاد این است‌ . هیچ کس نمی خواهد چیزی بر خلاف گفته پیغمبر گفته باشد ولی هر کدام به‌ یک چیزهایی استناد می‌کنند و این طور تفسیر می‌کنند . از نظر بعضی ، مسأله‌ قیامت و مسأله معاد یعنی عود کردن

[١] بقره / . ١٥٧ [٢] نجم / . ٤٢ [٣] علق / [٨] [٤] انعام / . ٣١ [٥] سجده / . ١٠