من در کتابهای حدیثی خودمان ندیدم ، حتی علمای محدث ما مثل فیض کاشانی‌ در کتابهای عرفانی شان نقل می‌کنند اما در کتابهای حدیثی شان نقل نکرده‌اند ، چون به صورت حدیث مسند نقل نشده است . در آنجا می‌گویند نامه‌ای از خداوند البته این تعبیر و رمز است به اهل بهشت می‌رسد به این عنوان : " « من الحی القیوم الذی لا یموت الی الحی القیوم الذی لا یموت » " یعنی‌ بشر به آن حد حیات و عدم موت و حتی قیومیت می‌رسد . " « فیها ما تشتهیه الانفس و تلذ الاعین »" [١] و سایر چیزهایی که ما در این زمینه‌ داریم ، می‌رساند که در آنجا حکومت حکومت اراده است و اراده انسان این‌ قدر مقهور شرایط خارجی و زمانی و حرکت و تغییر نیست . کسانی که مشرب‌ عرفانی یا فلسفی دارند گفته‌اند اساسا آن دنیا دنیای حرکت ، تغییر و تکامل نیست .

دار تکلیف و دار جزا

مسأله دوم که فعلا من آن را از توابع این حساب می‌کنم چیزی است که در جلسه پیش هم عرض کردیم : دنیا دار تکلیف است و آخرت دار جزا . حضرت‌ امیر فرمود : " « و ان الیوم عمل و لا حساب و غدا حساب و لا عمل » " [٢] . چرا ؟ این یک امر گزافی است ؟ خدا همین طور بی‌جهت ، به اراده‌ گزافی دلش خواسته که دنیا را دار تکلیف قرار بدهد ؟ باب توبه را در دنیا به روی انسان باز گذاشته باشد ، مهلت برای کشت و تکامل پیدا کردن‌ ، اصلاح کردن خود ، ملکات عالی کسب کردن ، اعمال صالح بجای آوردن [ داده‌ باشد ] ، این دنیا را جای این کارها قرار بدهد ولی به آخرت که رفت‌ یکدفعه بگوید دلش خواسته که باب عمل را ببندد ، باب کسب اخلاق و ملکات خوب یا بد را ببندد ، باب توبه را ببندد ، بگوید هر چه در این‌ دنیا انجام داده همان است ، اینجا دیگر ما به او اجازه نمی‌دهیم ، بگوییم‌ میان اینجا و آنجا فرقی نیست ، فقط عیبش این است که [ در آخرت ] خدا دلش نمی‌خواهد اجازه بدهد ، آیا این طور است ؟ یا نه ، اصلا امکان ندارد ، اصلا ماهیت این دنیا ماهیت عمل است و ماهیت آن دنیا ماهیت پاداش‌ است ، امکان این که کسی از راه تکلیف بتواند در آنجا کاری انجام بدهد وجود ندارد .

[١] زخرف / . ٧١ [٢] نهج البلاغه ، خطبه . ٤٢