کنیم که این خودش که قادر به کوچکترین عملی نیست به وجود آمده باشد . اصلا وقتی خدا نباشد ازلیت امکان ندارد . دوم مسأله پیدایش حیات بود که‌ فرمودند همان طور که در آن کتاب هم ذکر شده پیدایش حیات بدون قبول یک‌ عنصر ثالثی قابل توجیه نیست . در این باره نظری و ایرادی و تکمیل و تصحیحی نداشتند ، بنده هم عرضی نمی‌کنم . سوم مسأله تکامل است که ضمن تأیید بیان کتاب ، تصحیحی فرمودند . فرمودند در آنجا اشاره شده که تکامل دو نوع است : تکامل فردی و تکامل‌ نوعی . آنوقت فرمودند که تکامل نوعی را قبول داشته باشیم یا نداشته‌ باشیم ، زیاد مورد ضرورت و احتیاج نیست که دخالت یک عنصر سوم و یک‌ اراده یا امر یا وحی یا چیزی از این قبیل را ایجاب کند . تکامل نوعی چون‌ مورد ایراد و اشکال است ، بنابر این روی آن اصراری نیست . ما همین‌ تکامل فردی را می‌گیریم . تکامل فردی را هم این طور تشریح کردند : همان‌ طور که می‌بینیم بچه وقتی به دنیا می‌آید نه حرکت دارد ، نه حتی تشخیص‌ دارد ، نه شعور دارد ، نه حرف دارد ، نه عقل دارد ، رفته رفته رشد می‌کند ( چه بچه انسان ، چه بچه حیوانات ) این رشد یک نوع تکاملی است و این‌ تکامل بدون دخالت عنصر سوم امکان ندارد . در اینجا من می‌خواستم عرض کنم‌ که این مثالی که در مورد تکامل فرد زدند ، از نظر استفاده و استمدادی که‌ آنجا از اصل آنتروپی ( اصل کهولت ) شده بود ، مفید به معنا نیست و آن‌ را نمی‌رساند . درست است که ما به صورت ظاهر رشد و تکامل می‌بینیم ، یک‌ بچه هم جثه‌اش کوچکتر است ، هم زورش کمتر است ، هم فهم و شعور و عقل و همه چیزش کم است و رفته رفته رشد پیدا می‌کند و کامل می‌شود ولی از نظر آنتروپی و عکس آنتروپی معانی مختلف دارد . بنده در کتاب ترمودینامیک‌ صنعتی همه جا به عکس آنتروپی ، انرژی مؤثر گفته‌ام . انرژی مفید هم به آن‌ می‌گویند . انگلیسیها به آن evalable energy یعنی انرژی آماده می‌گویند . چون به وجوه مختلف ظاهر می‌شود اسامی مختلف هم دارد . ضد آنتروپی است ، یعنی انرژی که در دنیا ثابت است دو قسمت می‌شود : یک قسمت آن انرژی‌ بی‌خاصیت ، انرژی دور افتاده و راکد و بی‌اثر است ، حاصل ضرب آنتروپی و درجه حرارت است و آن قسمتی از انرژی است که دیگر خاصیتی ندارد ، یعنی‌ مرده است ، می‌شود گفت زنده است ولی زنده بی‌حرکت و بی‌اثر . آنوقت‌ مازاد آن را انرژی قابل استفاده ، انرژی مفید ، انرژی مؤثر می‌نامند . حالا هر وقت آنتروپی زیاد شود انرژی مؤثر کم می‌شود . وقتی انرژی مؤثر به‌ مینیمم رسید ، آن موقع یا رکود و تعادل و بی‌حرکتی موجود است ( فرق‌ نمی‌کند موجود زنده یا غیر زنده ) یا همان مرگ است ، یعنی سرمایه‌ انرژتیک یک شی‌ء ، یک دستگاه یا یک موجود زنده اگر از