در دنیا هست ، مطلب از همین قرار است ، یعنی اگر از نوع چیزهایی است‌ که با مطلوب واقعی انسان سنخیت ندارد خستگی آور است ، ولی دلیل ندارد انسان به چیزی برسد که آن چیز یا عین خواسته نهایی اوست یا پیوندی با خواسته نهایی او دارد ( مثل جنبه کرامت اللهی ) و از آن خسته شود .
انسان به سوی آن هدفی که واقعا می‌رود ، معنی ندارد وقتی که به آن می‌رسد از هدف خودش تنفر پیدا کند . از چیزی تنفر پیدا می‌کند که هدفش نیست .
قرآن هم ظاهرا برای همین نکته بوده است که این تعبیر را درباره بهشت‌ می‌کند : " « لا یبغون عنها حولا » " [١] یعنی برعکس نعمتهای دنیا که‌ آدم وقتی داشته باشد خسته می‌شود ، طالب تحول و تغیر و تجدد می‌شود و می‌گوید : " لکل جدید لذش " ، آنجا دیگر بحث " لکل جدید لذش " مطرح‌ نیست و تحول و تغیر و خستگی و دلزدگی در آنجا وجود ندارد . به هر حال‌ این مسأله ، مسأله بسیار جالب توجهی است .
در انسان همین استعداد بی‌نهایت بزرگ بودن یا آرزوی کمال بی‌نهایت را داشتن [ وجود دارد ] ، اعم از اینکه شما این را به صورت آرزوهای پراکنده‌ در نظر بگیرید یا بگویید نه ، انسان در عمق شعور و عمق باطن خودش [ آرزوی کمال بی‌نهایت را دارد ] . عجیب بودن انسان این است : انسان در عمق شعور خودش غیر از خدا ( که کمال مطلق است ) هیچ چیز را نمی‌خواهد و این انسان به هیچ محدودی راضی نمی‌شود ، و این گنجایش یک گنجایش فوق‌ العاده‌ای است که با حسابهای مادی هرگز جور درنمی‌آید . حالا اگر ما تحلیل‌ فرضی قدما را قبول کنیم ، این طور تحلیل فرضی می‌کنند ، می‌گویند : این‌ انسان فلان چیز را می‌خواهد ، ما به او می‌دهیم ، خسته می‌شود یا نه ؟ بله .
یک چیز دیگر [ می‌دهیم ] . از آن خسته می‌شود یا نه ؟ بله . یک چیز دیگر و . . . خسته می‌شود . ولی اگر به انسان چیزی بدهیم که ماورای آن دیگر چیزی نیست و آن همه چیز است ، آن را داشته باشد همه چیز را دارد ، باز هم خسته می‌شود ؟ نه ، خسته نمی‌شود .
اینجاست که عرفا نظری پیدا کرده‌اند . آنها روی همین حساب ، صد در صد معتقدند که مطلوب واقعی انسان یعنی آنچه که در آرزوی انسان است ، غیر از غریزه‌هاست . غریزه حساب دیگری است . آن یک نیروی تقریبا مادی‌ حیوانی است که انسان را می‌کشاند . آن چیزی که به صورت امل و به صورت‌ هدف و ایده و کمال

[١] کهف / . ١٠٨