معاد - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٦٣

که ما می‌فهمیم [ این مطلب که ] کوچک و بزرگ ( حالا بی‌نهایت هم نباشد ) در ریاضیات نمی‌تواند با همدیگر مساوی باشد ، در صورتی است که هر دو بالفعل باشند ، یعنی نمی‌شود یک شی‌ء ، بالفعل کوچک باشد ( مثلا فرض کنید که طولش یک متر باشد ) و در عین حال بالفعل بزرگ باشد ، در عین اینکه‌ طولش الان یک متر است ، طولش دو متر باشد . اما اگر اختلاف قوه و فعل‌ در کار باشد ، یعنی یک شی‌ء بالقوه بزرگ باشد و بالفعل کوچک ، این‌ مانعی ندارد ، مثل اینکه می‌گوییم این گیاه بالفعل الان ارتفاعش یک‌ سانتیمتر است و بالقوه ارتفاعش بیست سانتیمتر است . بالفعل و بالقوه‌ با همدیگر منافات ندارد ، دو تا بالفعل با همدیگر منافات دارد .
انسان را فرض کرده‌اند بی‌نهایت کوچک . همین طور هم هست ، می‌توانیم‌ ما [ انسان را ] بی‌نهایت کوچک بگوییم . و همچنین یک بزرگی بی‌نهایتی هم‌ برای انسان قائل شده‌اند که آن را هم ما به معنی بالقوه قبول داریم . همین‌ طور هم هست ، یعنی قرآن هم این را قبول دارد . وقتی قرآن می‌گوید : " « یا ایها الانسان انک کادح الی ربک کدحا فملاقیه »" [١] تو به لقاء ذات پروردگار که بی‌نهایت است می‌رسی ، و به یک معنا تو اتصال به ذات‌ حق پیدا می‌کنی ، مثل قطره‌ای هستی که به اقیانوس متصل خواهی شد ، پس یک‌ چنین بی‌نهایتی را قرآن برای انسان پیش بینی می‌کند ، اما آن بی‌نهایت ی‌ است که الان بالقوه دارد نه بالفعل . بعد می‌گویند که این جهت هم مخالف‌ با آن دو اصل ترمودینامیک است : محدودیت و ثبات در کمیت ، و انحطاط و تنزل در کیفیت . این هم باز از نوع سایر چیزهاست که از نظر ما برای‌ آن سؤالی باقی نیست . نکته‌ای که در اینجا هست این است که به مسأله‌ بی‌نهایت بودن آرزوی انسان استدلال شده است . این مسأله بی‌نهایت بودن‌ آرزوی انسان مسأله‌ای قابل توجه است و مورد توجه هم بوده است .

ظرفیت علمی انسان و مسأله تجرد روح