است و نمی‌تواند واقعیت باشد .
در مسأله مجازاتهای اخروی شما گفتید همه چیز دست خداست . البته همه‌ چیز دست خداست اما آیا " همه چیز دست خداست " یعنی خداوند محالی را ممکن و ممکنی را محال می‌کند ؟ محال ، دیگر بالذات محال است . گفتیم در مسأله مجازاتها آن طوری که ما در کتاب عدل الهی گفتیم یا در اینجا بیان‌ کردیم اگر ما باشیم و قرآن ، قرآن می‌گوید این خود عمل شماست نه چیز دیگر . شما می‌توانید از خدا این توقع را داشته باشید که من نباشم تا این عمل‌ را ایجاد کنم و اساسا عمل ایجاد نشود ، نه اینکه عمل ایجاد شود ولی خودش‌ خودش نباشد . قرآن می‌گوید آن عقرب گزنده جراره قیامت که چنین تو را می‌گزد ، همان گزیدنی است که تو در دنیا در فلان ساعت مرتکب شدی ، هیچ‌ چیزی معدوم نمی‌شود ، هر چیزی که موجود شد یک وجهه‌اش معدوم می‌شود ، یک‌ وجهه دیگرش باقی است ، وجود این جهانی‌اش معدوم می‌شود ، وجود آن‌ جهانی‌اش باقی است ، تو خیال می‌کنی معدوم شد ، واقعا باقی است . در مورد فرزند ، مگر می‌شود کاری کرد که فرزند کسی فرزند او نباشد ؟ مثلا فرزندی از زنا از کسی متولد شود ، بعد بگوییم کاری کنیم که این فرزند فرزند او نباشد . نه ، دیگر وقتی فرزند او شد فرزند اوست ، فرزند او فرزند اوست . وقتی که ماهیت عمل شما این شد و این عمل هم بالذات باقی‌ است و فنا در آن تصور ندارد ، دیگر این هست . شما درباره آن مثال‌ فرمودید که در آنجا خالق دره یکی است و واضع قانون کس دیگر و نمی‌شود به‌ واضع قانون گفت تو این کار را نکن ولی [ در اینجا می‌توان گفت ] . نه ، اینجا هم نمی‌شود گفت . اینجا هم همان خالق اینها یعنی آن کسی که سررشته‌ کار [ در دست اوست ] ، خالق قانون و نظام عالم ما را راهنمایی و هدایت‌ کرده ، گفته این عمل را مرتکب نشو که این عمل تو این است ، غیر از عمل‌ تو چیز دیگری نیست .
قرآن در عین اینکه تعبیر به جزا و مجازات می‌کند که مسلم در این جهت‌ رعایت فهم مردم را کرده ، چون از نظر اثر تربیتی نظیر مجازاتهای‌ قراردادی است می‌گوید : " « فمن یعمل مثقال ذرش خیرا یره ٠ و من یعمل‌ مثقال ذرش شرا یره »" [١] هر کسی کوچکترین عمل خیری کند او را می‌بیند ، کوچکترین عمل شری کند او را می‌بیند . ما از باب اینکه به عقلمان‌ نمی‌رسد که " او را می‌بیند " یعنی چه [ می‌گوییم ] من عمل خیری کردم ، عمل

[١] زلزال / ٧ و [٨]