دکتر . . . ذکر کردند که من از زبان ایشان می‌گویم : در مجازات تکوینی‌ اگر ما مجازات می‌گوییم ، البته لفظ آن با لفظ مجازاتهای اجتماعی یکی‌ است ولی ماهیتش دوتاست . کسی که در اثر یک هرزگی پنج دقیقه‌ای دچار بیماریهای سفلیس و نظیر آن می‌شود و بعد تا آخر عمر دامنگیرش می‌شود و احیانا در نسلش هم تا چند نسل ادامه پیدا می‌کند ، ما به آن می‌گوییم‌ مجازات . در این طور موارد عرض کردیم جای این حرف نیست که کسی بگوید تناسب [ وجود ندارد ] ، چون آن را برای این وضع نکرده‌اند که شما بگویید حالا که برای این وضع کرده‌اند می‌خواستند کمترش را وضع کنند . آن [ مجازات ] نتیجه قهری و جبری این [ عمل ] است ، یعنی این راهی است که‌ نهایتش آن است . شما نمی‌توانید به خدا اعتراض کنید که این راهی که من‌ همین طور از این طرف در پیش می‌گیرم و آخرش منتهی می‌شود به مثلا افغانستان ، تو یک کاری بکن که من از این راه بروم ولی به افغانستان‌ نرسم . این محال است . شما می‌توانید مثلا بگویید که ای کاش من نبودم ، عالمی نبود ، اما نمی توانید بگویید که ای کاش من بودم ، عالم هم می‌بود ، راه هم می‌بود و من هم از این طرف می‌رفتم ولی به افغانستان نمی‌رسیدم . چنین چیزی محال است . من می‌خواهم امسال بروم مکه ، ولی به قول سعدی به‌ طرف ترکستان راه می‌افتم . حال چه عیبی داشت خدا چنین درست می‌کرد که من‌ به طرف ترکستان می‌رفتم ولی به کعبه می‌رسیدم ؟ این محال است . شما اگر می‌توانید ، بگویید ای کاش عالمی نمی‌بود ، منی نمی‌بودم ، راهی نمی‌بود ، کعبه‌ای نمی‌بود ، ترکستانی نمی‌بود ، نه اینکه اینها همه همین طوری که‌ هستند باشند و من هم از این راه بروم ولی به آنجا نرسم . از آن راه رفتن‌ نهایتش این است ، محال است غیر از این باشد ، این توهم ماست که ما از اینجا برویم و به آن نتیجه نرسیم . چون آن راهها را خیلی واضح می‌بینیم ، شما هیچ وقت عوامترین عوام را پیدا نمی‌کنید که دعا کند خدایا من از اینجا می‌روم به طرف شمال ولی [ تو کاری کن که ] به مازندران نرسم ، ولی‌ چون راههای دیگر جنبه راه بودنش بر مردم مخفی است ، این است که این‌ توقعات را می‌کنند که از این راه بروند ولی به نتیجه و نهایتش نرسند . پس مسأله این نیست که چیزی را وضع کرده باشند . آنوقت وظیفه یک نفر عالم یا هادی و پیغمبر اعلام است ، اعلام می‌کند که از این راه نرو که طبعا و قهرا به آن نتیجه می‌رسی ، و خدای ارحم الراحمین با اینکه ارحم الراحمین‌ است و رحمتش هم غیرمتناهی است ، معذلک تبدیل نمی‌کند ، چون اصلا محال‌ است ، یعنی یک تصور غلط